Vahsi Hayvan Kontrolu icin Suru Koruma Kopekleri
 

Helen A. Swartz, Ph.D.
Hukumet Koyun, Keci ve Kucuk Ciftlik Hayvanlari Uzmani  

GİRİS 

Vahsi hayvanlara ya da basibos kuopeklere kuzularini kaptiran koyun yetistiricileri kuzu kayiplarin uonune gecmek icin yardim aramaya basladilar. Yetistiriciler icin bir kac secenek mevcut. Cesit elektirikli ya da elektiriksiz citler, vahsi hayvanlari yakalamak icin tuzaklar, korkutma aygitlari, geceleri hayvanlarin bir agila kapatildigi geleneksel metodlar, sis isiklarinin kullanilmasi ve suru kuopekleri  pek cok koyun yetistiricisi icin kayiplairni azaltmada oldukca basarili yuontemler. Bir suredir ise suru kuopekleri vahsi hayvanlarin kontrolunde oldukca fazla dikkati uzerilerine cekmekte. İdaho, Dubois’deki Amerikan Koyun Deney İstasyonun ‘da  (the U.S. Sheep Experiment Station) 60 suru kuopegi ile yapilan bes yillik arastirma dogru egitildiklerinde suru kuopegi kullanim basari yuzdesinin  % 60 oldugu ve sadece bu kuopeklerin % 10’unun zayif olarak derecelendirildigi sonucuna ulasti. Mass., Amherst’deki Hampshire College New England Ciftligi ayrica suru kuopekleriyle koyun korumasinda  mukemmel sonuclara ulastiklarini acikladi. Suru kuopekleri vahsi hayvanlara karsi korumada tam bir care degil. Suru kuopekleri pek cok ciftlikte vahsi hayvanlara karsi savunma hatlarindan biri olarak guoruluyor ve diger control metodlari ile desteklenmeleri gerekiyor. Bir koyun surusune basariyla bir yavru ya da eriskin bir kuopegin entegre olmasi zaman, kararlilik ve sabir istiyor. Bazi kuopekler basarisiz oluyor; ancak basarisiz olanin yerini  baska bir kuopek aliyor ve bu ikinci kuopek oldukca da basarili olabiliyor. Bazi kuopeklerin korumakla yukumlu olduklari koyunlari uoldurdukleri olaylar yasandi. Bu nedenle egitimin ilk baslarinda kuopegin koyunla sert oynamak istemesi ve fazla saldirganlik guostermesi siki bir disiplinle control altina alinmalidir.

 
Suru kopekleri koyunlari nasil koruyor ?

Suru kuopekleri buolgede devriye gezerek, havlayarak, koku birakarak ve koyunlar tehdit, edildiginde vahsi hayvani kovalayarak koyunlari korur. Bir koyun yetistiricisi bir yavru almadan uonce suru kuopegi kullanma kavramini iyi anlamalidir. Bir suru kuopegi koyunlarla bag kurmali ve onlari vahsi hayvanlardan korumalidir. Bir suru kuopegini vahsi hayvan kontrol programinin icine dogru sekilde yerlestirmek buyuk uonem tasir. Yetistiriciler ciflikteki diger kuopekleri de guoz uonune almali ve suru kuopeginin onlarla iliskileri konusunda da bir karara varmalidir. Bazi yetistiriciler koyunlari gudu kuopekleri ile calismasina imkan tanimak icin suru kuopeklerini koyunlardan uzaklastirmak zorunda kalabilir.

Bir Suru Kopeginin Secimi

 
Kuopek bir kac irktan biri  ya da cesitli irklarin bir melezi olabilir. Amerika’da kullanilan en yaygin suru kuopegi irklari Pirene Dag Kuopegi, Komondor, Anadolu Coban Kuopegi, Akbaş, Maremma, Kuvasz, ve Sharplaninac’dir. Bu kuopekler genelde ucuz degildir; ancak bir kac kuzunun kaybi bir tanesinin degerini karsilayacaktir. Deneysel calismalarda melez kuopekler de kullanilmistir ve ne tur bir karakter sergiledikleri ve nasil yetistirildiklerine dayanarak oldukca da etkili olmuslardir. Suru kopegi olarak kendini kanitlamis anne ve babadan dogmus bir yavru eger koyunlarla dogru bagi kurmussa muhtemelen iyi bir suru kuopegi olacaktir. Kafeste buyutulen bir yavru uozellikle de 6 – 8 haftayi gecmisse, koyunlara alismakta zorluk cekecektir. İhtiyaclarinizi tamamlayan uozellikler guosteren anne ve babalardan yavrunuzu secin. Asiri utangac ya da saldirgan kuopeklerin yavrularini almayin. Damizliklarin sagliklari hakkinda arastirma yapin ve pek cok buyuk irk kuopekte yaygin olarak guorulen kalca dizplazisine dikkat edin. Disilerde kizginlik duonemindeki sorunlari engellemek ya da kizginlik duonemindeki bir disiyi aramaya cikan erkek kuopeklerin uonune gecmek icin yavrulari kisirlastirmayi da gerekirse dusunun. Erkek ve disilerin kisirlastirilmasi onlarin koruma becerilerinde azalmaya neden olmamaktadir.

Yavrunun yetistirilmesi ve koyunlara alistirilmasi

Yavru, koyunlarin yanina yerlestirilmeli ve ona bir ev hayvani olarak degil is kuopegi olarak davranilmalidir. Daha yasli ve saldirgan koyunlardan kaynaklanabilecek yaralanmalari engellemek icin yavru bir kac kuzunun yanina konmalidir. Yavru kuzularla bag kurmak zorundadir. Daha yasli koyunlar yavruya yavas yavas tanistirilmalidir. Suru kuopegine alisik olmayan koyunlar yavruyu bir dusman olarak guorebilirler. Zamanla suru kuopegin varligina alisacak ve onu guormezden gelmeye baslayacaklardir. Kuopegi koyunlar beslenirken agilda besleyin. Koyunlari kovalamak ya da isirmak gibi uygunsuz davranislar gozlemlediginizde yavruyu uyarin ve dogru davranislari uodullendirin.

 
Yavru Kopegin Koyunla Bag Kurma Yasi

Bazi kuopek irklari digerlerine kiyasla daha erken olgunlasip daha cabuk koyun surusuyle bag kurmaktadir. Ayni irk icindeki bazi yavrularda digerlerinden daha uonce bu bagi  gerceklestirebilmektedir. Amerikan Deney İstasyonu’nda  koruma davranisinin bazi yavrularda duort bazilarinda ise dokuz ayda ortaya ciktigi rapor edilmektedir. Daha iri suru bekcisi irklarinda yavrular daha yavas olgunlasmakta ve yavru davranisi bazi kuopeklerde yirmi duort aya kadar guozlenmetedir. Sabir ve disiplin tum yavrular icin gereklidir.

 
Suru kopeklerinde guozlenen sorunlar

Kopegin koyunlarla birlikte kalmamasi durumunda duzeltici bir egitim gerektirir. Eve geri duonen yavru hemen suruye geri guoturulmelidir. Duyarli bir yavru suozel azarlamaya cevap verirken inatci yavrular icin fiziksel ceza gerekebilir. Geceleri kuopegi koyunlarin yanina baglama ve gunduzleri salma olumlu sonuclar verebilir. Yeni yavruyu korumakla yukumlu olacagi alana kayisli bir halde tanistirin ve bunu ilk hafta bir kac kez yapin. Devriye gezme sikligi ve koyuna olan bagliligi zamanla artacaktir. Bazi kuopekler ise ne kadar egitilirlerse egitilsinler asla gerekli kuvvetlilikte koyunlarla bagi olusturmazlar.

 
Koyunla oyun oynama

Bazi yavrularin belirli miktarda koyunu yalama, patiyle ona dokunma, kovalama ve hafifce isirmasi beklenebilir. Can sikintisi yavru kuopekle koyun arasindaki oyunlara katkida bulunur. Yavrunun bulundugu alan degistirilerek ya da  daha genis bir alana alinarak bu problem en aza indirilebilir. Yeni bir yavru yakindan guozlenmelidir. Bu, kuotu huylarin ortaya cikisini en basindan engelleyecektir. Oyun davranisi yasla birlikte  azalacaktir.

 
Koyunun yeni yavru kopegi kabulu

Koyunlarin yavru kuopegi kabullenmesi icin gerekli zaman yilin belirli zamanlarina guore degisir. Kuzulama zamani koyunlarin yavrularini korumak icin tedbirli olacaklari zamandir. Koyunlarin yavruyu kabul etmesi bir kac gunle bir kac hafta alacaktir. Suru kuopegine alisik koyunlar gudu kuopeklerince de kolaylikla kontrol edilebilirler; ancak suru kuopekleri bu sirada koyunlardan uzaga bir yere baglanmak zorunda kalinabilir.

 
Bir suru kopegi aldiginizda bunu komsulariniza bildirin

Koruyucu bir kuopek degerli bir hayvandir Trafikten, komsularca vahsi hayvan sanilmalarindan, vurulmaktan ve tuzaklardan korumalari gerekir. Devriyedeki bir suru kopegi kolaylikla davetsiz bir misafir olarak algilanabilir. Komsulariniza bir suru koruma kuopegi aldiginizi haber vermelisiniz. Suru kuopekleri de her hangi bir ciftlik hayvani gibi hastalanabilir. İstah kaybi, ishal ve davranislarindaki degisimlere karsi dikkatli olmalisiniz. Veteriner hekiminize danisarak bagisik sisteminin guclendirilmesi ve yavrular icin ic parazitlerin elimine edilmesi konsunuda bilgi alabilirsiniz. 
 

Sonuc

Suru koruma kuopekleri pek cok Missouri koyun ciftliginde vahsi hayvanlarin ve basibos kuopeklerin kontrolunde oldukca etkili olmuslardir. Suru kuopekleri %100 etkili degillerdir; ancak irklar ve bireysel kuopekler arasinda cesitlilik soz konusudur. Egitim basarisizligin bir nedeni olabilir. Suru koruma kuopekleri basarili olmalari icin dikkatle egitilmelidir. Sabir, kararlilik ve disiplin, bir suru kuopeginin koyunlarla bag kurmasini ve koyun koruma sorumlulugunu kabullenmesini uogretmek icin gereklidir.

 Mart 1991

Lincoln University at Jefkrson City, University of Missouri, and the U.S.
Department of Agriculture cooperating. Rufus Jones, 1890 Administrator,
Distnbuted in furtherance of Food and Agacultural Act, 1977 PL 95-113
Section 1444 and 1445, as aunended by PL 97-98 December 22, 1981.

http://www.case-agworld.com/cAw.LUgdogs.html

Geri