KANGAL KOPEGİ STANDARDININ BELİRLENMESİ  I

Zaman zaman Kangal Kopegi’nin neye benzedigi konusunda, genel resim acisindan hem fikir olunsa da, ayrintilarda degisen fikirlere sahip kisilere rastliyoruz. Bu kisiler irk konusunda uzmanliklarinin ya da belirli bir tip uzerindeki tercihlerini kabul ettirmeye calismakla o kadar mesgul oluyorlar ki buyuk resmi kaciriveriyorlar. Kimi icin gercek Kangal'in bas yapisi, kuyruk bicimi, arka ayaklardaki mahmuzlarin olup olmamasi ya da gogus kisminin yapisi sadece tek bir sekilde oldugunda kabul edilebilir kopek oluyor. Nedir bu buyuk resim? Buyuk resim, fizigi ve karakteriyle bizde saygi uyandiran Kangal Kopegi’nden baska bir sey degil tabii ki.

 Irk mi yoksa soy mu?

Seytanin ayrintilarda gizli oldugu soylense de bizim durumumuzda bu ayrintilar cok dayatilmadigi surece kotuluk tasimiyor. Herkesin sevdigi ve korumayi sectigi irk konusunda kafasinda bir ideali vardir. Bu da genellikle kendi kopegidir. Kisaca herkes standardi kendi kopegine gore yazar. Bu bazen koy ya da ciftlik gibi belirli bir populasyonun olustugu bir gurup kopegi de icerebilir. Bu kisiler icin hangi irktan bahsediliyorsa o irk icin ideal o’dur. Bu kopekler gercekten guzel ya da ise yarar olmasinin yani sira goz asinaligin yarattigi bir genelleme de soz konusu olabilir. Benim de bir ideal Kangal, Akbaş, Bull Terrier ya da  Presa Canario goruntum var kafamda ve bu irklardan kopek sectigimde ya da resimlerine baktigimda hep o ideale uyan bireyleri secip on plana cikariyorum. Ancak benim secimim disinda kalanlar hala o irkin mensuplari olmaya devam ediyor. Belki daha islevsiz ya da daha az gosterisli  gorunebilirler; ama ne zamandir Arnold’a benzemedigi icin insanlarin insan olmadigini iddia ediyoruz?

Irk icinde kabul edilebilir varyasyonlar: soylar

Bir uretici artik su ya da bu irki yetistirmeye basliyorum diye yola ciktiginda aklinda nasil kopekler yetistirecegi konusunda da belirli bir fikir gelisir. Bunu o irkin gorebilecegi kadar fazla ornegini gorerek ki bunu en ideal organize kopek yarismalarinda yapabilir ve ureticileriyle uzun sohbetler yaparak saglayabilir. Eger bir irki seviyorsaniz onun hakkinda konusmayi ve bilgi vermeyi de seviyorsunuz demektir. Her ureticinin bir ideali ve oncelikleri vardir. Kimi karakteri on plana koyar ve ardindan dogru hareket eden kopekler gelir. Yavrularin cogu ailelere satilacaksa cocuklarla guvenilir, dengeli bir kopek sarttir. Kolay sinirlenen, dislerini yerli yersiz kullanmayi secen bir kopegin  zarar verdigi sadece insanlar olmaz. Medya ozelllikle de belirli irkta kopeklerin bu tur olaylara karismasini dort gozle beklediginin de bilincindedir uretici. Dogru hareket eden kopek dogru iskelet yapisina da sahip kopektir. Kimi uretici daha zarif; daha uzun tuylu; sadece belirli renklerde hatta sadece belirli gorevleri yapmaya egilimli kopekler yetistirmeyi secer. Bir Labrador Retriever ureticisiyseniz enerji topu iyi birer av kopegi mi yoksa sakin, gorme engellilere rehber kopek potansiyelinde mi kopekler uretmek istediginiz konusunda bir secim yapmaniz gerekebilir. Bir batimdan her iki amaca uygun yavrular da cikabilse de tahmin edilebilir egilimlerde yavrular icin hedefin kucultulmesi gerekebilir.

Bir irkla icice olan kisiler zamanla belirli ureticilerin kopeklerini tanimaya baslarlar. Bu ureticiler adeta kendi imzalari haline gelmis belirgin gorunum ve karakterde aileler/soylar uretirler. Bu aile/soy ya da kan tam bir basari veya basarisizlik sembolu olabilir.

Oyleyse bir kopek irkinda rastlanan kozmetik ya da davranissal cesitlilik dogru sekilde desifre edilmelidir. Bu farkliliklarin dolayisiyla irk icinde kisilerin ya da belirli bir gurubun tercihlerinin ne anlama geldiginin bilinmesi; bu farkliliklara sahip kopeklerin belirlenmesi irk icin bir celiskiler yumagindan cok bir kazanima donusturulebilir. Uretim sirasinda gelecek nesilde gorulmek istenen ozellikler yetenekli ve ne yaptigini bilen bir uretici tarafindan birbirini tamamlayan ya da zitti olarak degerlendirilerek akillica uretim programinin bir parcasi yapilabilir.

Mart 2003

Kangal Standardinin Belirlenmesi II

Turkiye’de is kopegi yetistiriciliginde  hala geleneksel yontemler takip edilmekte. Bu temel olarak da en sagliklisi. “Calismayana ekmek yok” mantigiyla gorevini yapmayan kopeklerin de gelecek nesile birakacak birseyi olmuyor. Bu nedenle Turkiye coban kopegi ya da daha dogru kullanimiyla "suru bekcisi" kopekler arasinda iyi bir yere sahip.

Uretimde izlenen diger bir  yontem ise “ornekleme” diyebilecegim islev gorene benzer bireylerin korunmasini iceren yaklasim. Farkli kopek sahipleriyle yaptigimiz konusmalarda kopeklerinin ozellikle de kurda karsi basarisi temel alinmak kaydiyla suru basindaki varligindan memnun olundugunda sadece bu kopekler uretimde kullanilmakla kalinmiyor akilda tutulan kopegin fiziksel ozellikleriyle calisma kapasitesinin arasinda siki bir bag olduguna da inanilarak eger o renk, bas yapisi, kuyruk tasima gibi goze batan ozellikler korunacak olursa o ozelligin de korunalacagina inaniliyor.  

Cift Cirnaktan Tapan Kuyruga

Standart sirtta cember olmasini istemesine ragmen nadir de olsa kivrilmayan kuyruga rastlamak da mumkun. Bu kuyruga “tapan kuyruk” dendigini de duyduk “balta kuyruk” da. Sivas’da gorustugumuz kisilerden biri tapan kuyruklu kopeklerin gercek kurtcullar oldugunu soylemisti. Bunu dayandirdigi gercek ise tanidigi bir kisinin bu tur bir kuyruga sahip kopeginin suru basindaki basarisiydi. Buradan, diger Kangal kopeklerinden en ayirici ozelligi olarak algiladigi kuyruk yapisini isindeki basarisiyla iliskilendirdigi anlasiliyor. Bir uretici yillardir urettigi benzer tipteki kopeklerin calisma kapasitesinden memnun oldugu icin her zaman siyah tuylerin daha baskin oldugu, gogusu beyaz lekeli kopekler ureterek davranisin da garanti altinda oldugu sonucuna varabiliyor. Bu ureticiye gore siyah tuylerin agirlik basarak kopege grimsi bir kurk gorunumu veren ve bazilarina gore gercek “karayaka” oldugunu soylenen bu kopekler ideal kurtcul. Pek cok koylu kopeklerinin safligini kanitlamak icin "cift cirnak" dedikleri mahmuzlarini gurula sergiliyorlar.    Ancak "cirnaklarin" neden kardeslerde de gorulmedigi ya da sadece bu yavrunun mu saf oldugunu sorgulamadan yapamiyor insan. Kimi kuyruk ucunda beyaz bir nokta, kimi İngiliz Mastif'i hatirlatan kocaman bir kafa ve İrlanda Kurt Tazisindan yuksek kopekleri en iyisi olduguna inaniyor. TRT’deki Kangal Kopegi belgeselindeki yorumu uzerine burada bahsetmekte mahzur gormedigm Sayin Turhan Kangal gercek Kangal Kopegi’nin arka bacaklarinin carpik olacagini soyluyor. Gercekte kopeklerde topuklarin birbirine yakin olmasindan dolayi bu yapi ortaya cikar ve ineklerinkine benzediginden “İnek Topuklari” (cow hocks) olarak adlandirilir. Bu istenmeyen bir ozelliktir. Kopegin arka bacaklarini etkili itis gucunu saglayacak sekilde geri atmasini engeller. Bu nedenledir ki hic bir kopek irk standardi bu durumu hos gormez ve aksine yere dik ve birbirine paralel arka bacaklar ister.  

Farkliyi Korumak

Tum bunlarla aciklamaya calistigim; basarili bir kopekte gorulen ve belirgin olsun olmasin bazi kozmetik isaretler o irkin davranisinin yavrulara gecmesinde aranan garanti edici belirleyiciler olarak goruldugune dikkat cekmek istemem. Bir sure sonra bu yaklasimin ulkemizde sandigimizdan fazla uygulama alani oldugu konusunda insan parcalari birlestirmekte gec kalmiyor. Sanirim Turkler olarak ayirt edici ozellikleri seviyoruz. Baska renk ya da renk kombinasyonlari da olabildigi bilinmesine ragmen Ankara ve Van Kedileri bizim icin sadece beyaz kedilerdir. Cunku makbul olan renk ulusumuzun gozunde budur. Halbuki fenotipik olarak tercihimiz ne olursa olsun sadece rengi farkli olsa da hala ayni kedilerin farkli renkleri mevcut gorunmektedir. Son zamanlarda uzerindeki ilginin artisinin bizleri sevindirdigi Catalburun’lar da Avrupa’daki farkli pointer irklarinda da gorulen ve hata kabul edilen ayrik burun ozelligi belki de benzer "farkli ve yetenekli" olani ayirma aliskanligimiz sonucu baska bir ulkede degil; ancak kendi kulturumuz icinde bir populasyon olusturmus olabilir. Kok Turklerde at yetistirme tekniklerinin gelismisligi zamanla farkli at irklarinin da ortaya cikmasini saglamistir. Bes Balik Uygurlari’nda kagan, hatun ve prenslerin her biri ayri ayri at yetistirirdi ve her at  surusu birbirlerinden renklerine gore ayrilirdi (Kok Turkler, Sencer Divitcioglu, YKY). Ben bunu daha da ileri goturerek bugun Kangal olarak bilinen kopeklerin de benzer bir ayiklama yontemiyle belirgin bir populasyon olusturmaya basladigi sonucuna varabilir miyiz diye soruyorum? Mastif irklarinda sari kurkte siyah maske sik rastlanan bir renk varyasyonudur. Basarili olan bireyler arasinda goze carpan kopeklerin artan populerligi koyluleri ya da gocebe boylarin falancanin unlu kopegi dusuncesiyle daha fazla siyah maskeli kopekleri tercih etmesine neden olmus olabilir mi? Rotweiler’in 150 yil once farkli renklerde oldugunu biliyoruz. Populer olan bugunku rengi onun standardi haline geldi. Acaba Kangal, Orta Asya’dan Avrupa iclerine kadar  diger farkli renkli coban kopekleri arasindan benzer bir tercihin urunu mu? Neden olmasin? Korumakla yukumlu oldugu Akkaraman Koyunuyla bakildiginda benzerligi ve suru icindeki "kamuflaj avantaji" da goz onune alindiginda bu tercih hic de anlamsiz gelmiyor kulaga.

Elimizdeki kopegin korunmasi calismalarinin hizlandirildigi su gunlerde suruden uzak, cobanlarin pratik bilgilerinden zaman zaman farkli yollara sapilarak yapilan uretimler bugune getirilen kopeklerin gelecegini olumsuz etkileyebilir. Bu nedenle uretim prensiplerimiz  iyi belirlenerek akilci oncelikler amac edilmelidir.

Nisan 2003

Kangal Standardinin Belirlenmesi III

Daha once herkesin standardi kendi kopegine gore yazma egiliminde oldugundan bahsetmistik.  Bu dunya uzerinde bilinen her kopek irki icin gecerli oldugu gibi bizim kopeklerimiz soz konusu oldugunda onu ureten kisiler icin de gecerli ve cok da dogal. Akilda tutulmasi gereken ana kriter, irkin gorevi baglaminda taniminin dogru yapilarak o gorevi en dogru ve zorlanmadan yerine getirebilecek kopeklerin fiziksel ve davranissal ozelliklerinin dogru kombinasyonunun standarda dahil edilmesidir.

Son 3 yildir Kangal cevre koylerini gezme firsati bulabildigimiz gibi ayni zamanda Temmuz'un ikinci haftasina rastlayan "Geleneksel Kangal Çoban Kopeği ve Koyunu Festivali'ne" de katilma sansi buluyoruz. Yarismaya katilan ilce cevresi koylerden gelenlerin yani sira baska illerden gelen kopekleri de gozlemleme firsatimiz oluyor. Bu irki daha iyi tanimak, farkli kopek sahipleriyle sohbet ederek bilgi alisverisi yapmak acisindan buyuk bir firsat. Bu, yeni seyler ogrenmek, bildiklerinizi zaman zaman teyit etmek ya da hatali yanlarimizi anlamanin yani sira pratige dokulse de halk arasindaki yanlis yetistirme prensiplerini daha iyi anlama imkani taniyor biz meraklilarina. Benim gozlemlerime gore yarismaya katilan kopeklerde iki temel ayrim goruluyor. Gercek coban kopekleri (suru bekcileri) ve hobi ureticilerinin yetistirdigi kopekler. Birinci gurup cevre koylerden getirilen gercek is kopekleri. Surunun basinda duran, kurda giden, koy sokaklarinda dolasan ve yine koy olanaklari ile beslenen Kangal Kopekleri. Digerleri ise meraklilari tarafindan alinip ozenle buyutulen ve dolayisiyla daha iyi beslenen kopekler.  Benim dikkat cekmek istedigim konu birinin digerine gore daha besili ya da tuylerinin daha bakimli ringe cikip hakemlere kendini begendirmesi degil. Dikkat cekmek istedigim konu biri gercek is kopegi olarak abartisiz orta halli; ama etkili is kopekleri gurubuna dahilken digeri ihtisamli bir Kangal Kopegi'ne sahip olmak isteyen meraklilarinca daha azametli gorunume sahip olduguna inandiklari bireyleri beslemeye hatta bu tur kopekleri uretmeye yonelmeleri. Daha iri kafali, daha agir ve omuz yuksekligi daha yuksek kopekler arka bahcede ese dosta hos gorunebilir; ama Kangal'i Kangal yapan ozelliklerin en gercek olanlarina mi sahipler? İnsan boyutla islev arasindaki o karsilastirmayi yapmadan edemiyor. Ne zaman o gosterisli kopeklerden biri kazansa koylulerin benzer yorumlar yaptigini duyuyorum. Bu kopek bir kurda yetisebilir mi? Yetisse bas edebilecek kondisyonu var mi? Peki ya bu kondisyonu saglayacak yapisi? Kopek yarismalarinda ve uretim surecinde bir irki gercekten taniyanlar hep ayni soruyu sorarlar: Bu kopek asla bir suru basina konmasa da "eger" konsaydi fiziken ve ruhen buna ne kadar uygun olabilirdi? İste kendi kendimize sik sik sormamiz gereken soru da bu olmali.

Benzer hatalar farkli irklarda yapildi. İngiliz Buldog'u eskiden bogalara kafa tutacak bir kopekken simdi kendi basina dogum yapamayan, en ufak iklim degisimleriyle bile basa cikamayan bir kose yastigina donusturuldu. Cin'in bir zamanlarin dovus kopegi Shar-Pei, Amerikali ureticileri elinde ulkesinde asla bu kadar abartili sahip olmadigi kirisiklar sonucunda deri hastaliklari ve goz kapagi anormallikleriyle bogusmak zorunda. İsvicreli kesislerin cig altinda kalanlari kurtarmak icin urettikleri dunun harika devi St. Bernard'in İngiltere'deki ortalama omru 4 yil. Evet yanlis okumadiniz. Daha iri, daha koca kafali kopekler basta goze gosterisli gelmis olmali. Simdiyse Newfoundland gibi o da eklem bozukluklari, kalp rahatsizliklari gibi irkin omrunu ve calisma kapasitesini sifira indiren kalitsal hastaliklarla cebellesiyor. Bunlar bize ders olmali; ancak bu sadece farkinda olursak gerceklesebilir. İnsan dogasi uyarilmadigi takdirde nerede olursa olsun hep ayni hatalari yapiyor.

21 Agustos 2003

Kangal Standardinin Belirlenmesi IV

Kangal Çoban Kopeği bir standarda sahip. Bu uluslar arasi alanda da kabul edilen bir standart. İlk defa 1996 Konya/Selcuk Universitesi Turk Coban Kopekleri Sempozyumu'nda akademik olarak duyurulan bu standart, irkin korunmasinda izlenecek yol hakkina bize yeterli bilgiyi sagliyor. Standart dahilinde de olsa herkesin kendine ait bir ideali oldugundan da bahsetmistim. İslevsel ve butunden ayrilan bir yon tayin etmedigi surece bu faydali da olabilir.

Irkin genel tanimina baktigimizda cesur, sorumlulugunun bilincinde, cevik, guclu ve dayanikli olmasi gerekiyor. Demek ki sadece gordugumuzle yetinmekle kalmayip belirli bir davranis bicimi de bekliyoruz Kangal Kopegi'nden. Sadece fiziksellik yetseydi suru basinda duran gerek bozkira gerekse de farkli cevrelere ayak uydurmus baska coban kopekleri de mevcut. Hepsine fit olmamiz gerekebilirdi. Hayir biz Kangal'i istiyoruz. Cunku Kangal, onu o yapan kendine has bir gorev anlayisina ve her seyden once gozle gorulur bir insan sevgisine de sahip.

Karakter

Kangal koylerini ilk gezmeye basladigimiz yillarda gozume ilk carpan kurda karsi duran bu kopeklerin cocuklarin kosusturdugu tozlu koy sokaklarinda, agil golgeliklerinde sakince serbest bir yasam surmeleriydi. Ben zincirlenmis kopekler mi bekliyordum bilmiyorum; ama en azindan arabalarimizla surulere yaklastigimizda ve elinde cesitli boyda ve ses cikaran fotograf makinesi ve video kamera olan on'a yakin insan yolun kenarina dokuldugunde icimden bir ses her an kopegin bizleri suruden uzak tutmak icin hamle yapacagi ve bizlerin de cil yavrulari gibi arabalarimiza dolusacagimiz olmustu. Aksine kopekler agirbasli bir sakinlikle bizi gozden kacirmadan suruye olabilecek bir tehdit degerlendirmesi yaptiktan sonra kendi islerine bakmaya devam ettiler. Cagirilinca pek gelmiyorlar, sizden ilgi istemiyorlar; ancak insana da dusmanlik sergilemiyorlardi. Zaman zaman cobanlari da cevredeyken elden verdigimiz kucuk yiyecekleri kabul ediyorlar; ama yine hareket eden suruden geri kalmamak icin nerede keseceklerini hep biliyor gorunuyolardi. Son uc yilda yanina yaklasilamayacak kadar saldirgan bir kac kopek gorduk. Hepsi de hep bagli tutulmus, sosyallestirilmedikleri icin gercek Kangal karakterine ulasamamis kopeklerdi. Sanki standart Kangal Kopegi koy icinde bir cesit basi bos bir kopek gibi dolasmasina ragmen surunun basina gectiginde koy sokaklarini arsinlayan o amacsiz hayvan olmayi birakiveriyordu.

Oyleyse ailesiyle oldugu kadar surusuyle de bag kurabilen ve onun sonsuz bir sadakatle guvenliginden sorumlu bir kopekten bahsediyoruz. Bu kopek zor koy kosullarinda azla yetinip zor iklim sartlarina ses cikarmayacak bir karakter. Koy halki, cocuklar ve kadinlar icin yumusak basliligini korudugu gibi bolgesini yabanci kopekler ve ozellikle de vahsi hayvanlara karsi temiz tutumasi gerekiyor. 

Farkli koylerde, farkli yillarda, farkli kisilerle gorustuk. Hepsinde de arzulanan kopegin sanilanin aksine insana saldirmayan bir kopek olmasiydi. Koy icinde serbest dolasan bu hayvanlardan kesinlikle iclerinde kolaylikla bir gun komsunun cocugunun etrafta bagirarak kosturdugu bir gun bundan hoslanmayacak ya da tarlaya giderken surunun yanindan gecen kadinlari dusman gorecek bir kopek istemiyorlar.  Bundan dolayi dili kotu sekilde yanan kisiler var ve koy ortaminda kimse komsusuyla hasim olmayi kaldiramayacak kadar tedbirli. İkinci olarak da herkes kopeginin falancanin kopegini onlarin degimiyle bogarak benzer bir dusmanlik ortamina taraf olmaktan kaciniyor. Sirf bu nedenle bagli tutulan kopekler gorduk. Niyeti bozup baskalarinin kopekleri ile dovusmeye koyu terkettigi icin hareketlerinin sinirlanmasi gerekiyordu. En etkileyici goruntulerden biri Havuz Koyunde karsimiza cikti. Orta boy bir havaalani buyuklugunde dumduz bir arazide aksamlari 4-5 suru karsilasiyor; ancak gorunmez sinirlarla birbirinden uzak durmayi bilen kopekler kimsenin surusunun kopegiyle kavga etmeye yeltenmiyordu. Kendi aralarindaki bu guvenlik alanlari korundugu surece kopekler arasinda bir anlasma yapilmis gibiydi. Boyunlarindaki dikenli tasmalarin caydiriciligindan da haberdar olarak tabii. Bizim tum yaptigimiz bir suruden digerine yaklasarak bol bol fotograf cekmekti.

Yine de herkes kopeklerinin surulerinin ve diger mulklerinin koruyucusu oldugunun farkinda ve kimse kopeklerinden tamamen bariscil bir yasam surmesini beklemiyor. Bu kopekler bolgelerine giren vahsi hayvanlar ve rakip diger kopekleri uzak tutmak, gerekiyorsa ise onlari alt etmekle gorevli. İste Kangal Kopegi'nin kendine hayran birakan ozelligi de burada ortaya cikiyor. Kendinden emin, bela aramayan; ama uyarisina kulak asmayana bunun bedelini odeten. Bunu yaparken gozlemledigimiz kadariyla amac oldurmekten cok domine ederek sindirmek ve mumkunse bolgeden surup cikarmak. Cunku onlar bolgesel salgirganlik prensibiyle calisiyorlar.

Kendinden emin, gucunun farkinda, sorumluluklarinin bilincinde, nedensiz saldirganlik gostermeyen, insana dogal bir yakinlik duyan, gurultucu olmayan ve orta hareketlilikte bir kopege ne dersiniz? Bu, bana sahip olunmasi keyifli guvenilir bir kopek tanimi gibi geliyor. Tabii ki dogru anne ve babadan uretilip dogru sekilde sosyallestirilen bireylerden bahsediyoruz.  

Fiziksel Yapi

Kangal Kopegi dev kopek irklari olarak tanimlanan guruba giriyor. O, Danua, İsvicre Dag Kopegi, Kuvasz, St. Bernard ve Newfoundland gibi iri is kopekleriyle de fiziksel benzerliklere sahip.  Egomuz onu nasil gormeyi tercih ederse etsin o bir suru kopegidir. Fiziksel olarak da bu gorevi basariyla yerine getirebilecek bir vucuda sahip. Onu o yapan bu ozel kombinasyonun bence en onemli ve sik gozden kacirilan anahtari onun abartisiz bir kopek olmasi. Ne vucudun basa orani, ne bacaklari destekleyen kemiklerin kalinligi ne iskelete sistemini destekleyen eklemlerin birbiriyle olan baglantilari ve acilari ne de kurku, butunun icinden daha baskin bir sekilde ortaya cikarak "bu kopegi o kopek yapan benim" diye bagiriyor. O, fiziksel olarak bir gurup mutevazi ozelliklerin kombinasyonunun olusturdugu ideal bir makinedir. O ne en buyugu, ne en agiri, ne kurku en dikkat cekeni ne de en iri basa sahibi olani olmak zorunda. Tabii biz aksini istemedigimiz surece.

Uzun Tuylu İskoc Çoban Kopeği olan Collie (Turkiye'deki populer ismiyle "Lassie") Kralice Viktorya tarafindan ev kopegine donusturuldukten sonra İskoc koyluleri o sik ve hergun taranmasi gereken muhtesem paltosuyla onu geri kabul ettiler mi? Sanmiyorum. En basta dikkat ceken orta uzunluktaki, abartisiz kurku irkin populer olmasini saglayan bir imzaya donustu ve daha gur tuylu kopeklere yonelim gunumuzun kuaforden cikma Collie'sini ulastirdi bizi. İlk gunlerinde alin cikintisiz duz kafali bir bas standardina sahip Bull Terrier 1950'lerde one egimli bir basa sahip bir kopegin yarismada galip gelmesi ile git gide yumurta vari daha egimli yuzlu kopekler uretilerek bugunun Bull Terrier'ine ulasildi. Yine kozmetik bir ozellik islevsel butunun onune gecirilmis oldu. Benzer abartilar daha agir ve yuksek olmasi umulan Newfoundland, St.Bernard ve İngiliz Mastif; daha burusuk olmasinin tercih edildigi Shar-pei ve Napoliten Mastif ya da basik burnuyla daha iri kafali ve kirisik yuzlu olmasi istenen İngiliz Buldog gibi irklarin basina da geldi. Hepsi kalitsal bozukluklarla cebellesiyor.

Kangal hala is goren bir kopek olarak bu abartilardan genel olarak uzak goruluyor. Eklem sagligi gibi iskelet sagligini tehdit eden tehlikelerle karsi karsiya olsa da bir suru kopegi olarak kullanilanlar arzu edilen bu mutevazi kombinasyonu yeni nesillere gecirecek genlere sahip.

 Omuz Yuksekligi ve Agirlik

Pirene Dag Kopegi irk standardi erkek kopeklerin 70-80 cm omuz yukseliginde olmasini ister. Disilerin ise 65-72 cm. Tabii ki bu sinirlarin altinda ya da ustunde bireylere rastlanir. Alt siniri gecemeyen kopekler diskalifiye edilirken ust siniri asan kopekler ise genel oran goz onune alinarak tolere edilebilir; ancak asla daha iri kopek uretimine yonlendirme yapilmaz. İnsan dogasinin daha buyuge yoneldigi dogrudur; ancak bu antik irk hala suru bekcisi olarak kullanilan bir kac Çoban Kopeğinden biridir. Aslinda Amerikan Tarim Bakanliginca Akbaş, İtalyan Maremma Çoban Kopeği ile en etkili uc suru bekcisi arasinda secilmistir. Dolayisiyla dogru boyutlara sahiptir.

Evliya Celebi'nin bahsettigi aslan kadar kopeklerin bizi uretimlerimizde dogru yone sevkedip sevketmedigi iyi dusunulmelidir.  Buradan, benzer bir omuz yukseligi sinirinin Kangal Kopegi icin de gerekli oldugu sonucuna varilabilir. 85 cm'in uzerinde hatta 90 cm uzerindeki kopekler suru basina sunabilecekleri bu kadar sinirliyken sahibine sadece bos bir gurur verebilir. Erkekler icin 75-85 cm, disilerde ise 65-75 cm irkin fiziksel butunlugu icin doganin onlara sundugu uygun boyutlardir. Daha yukarisi kopegin iskelet sagligi, hareket kabiliyeti ve genel oranina bakilarak degerlendirilmelidir. En ideali is kopekleri arasinda yapilan degerlendirmeye gore ideal sinirlarin belirlenemsidir ki bu da 75 cm ile maksimum 80 cm arasinda degisecektir.

Agirlik bakimindan erkekler icin 50-65 kg, disiler icin 40-55 kg ideal gibi gorunuyor. Daha fazla agirlik eklemlere daha fazla baski demek. 75 kg oldugundan bahsedilen bir koca oglan uc yasina geldiginde suruyle dolasmaktansa kacarak golge bir yerde serinlemeyi tercih ettigini yine besleyenlerinden ogrendik. 

 Bas Yapisi

Bas yapisi her irkta oldugu gibi Kangal Kopegi'nde de buyuk onem tasir. Onla goz goze geldiginizde ilk dikkatinizi ceken kahverenginin tonlarindaki ciddi, magrur; ancak asla dusmanca olmayan bakislaridir. Goz rengi ne kadar koyu olursa o kadar iyidir ve goz kenarlari siyah olmalidir. Gozler yuvarlaktir ve birine yakin konumlanmamistir. Goz kenarlarinin St. Bernard ya da Basset Hound gibi sarkik olmamasi ozellikle onemlidir. Tozlu yaz aylarinda bu gozler kopege avantaj saglamayacaktir. Bu tur sarkikliklar genellikle de normalden iri kafali kopeklerde gozlenir. Oran disi iri kafanin bir diger sonucu da sarkik dudaklardir. İngiliz Mastif ya da Danua benzeri sarkikliklar fazla salya salgilanmasina neden olacagi gibi bildik Kangal Kopegi goruntusunden de irki uzaklastirir. Dudaklar siki ve koyu renkli olmalidir. Bas bicimi vucutla orantili olmalidir. Kopek bu agirligi tasimak icin doganin ona sagladigi orandan fazlasina gereksinimi yoktur. Kulaklarin arasi genis ve hafif kubbemsidir. Alin cikintisi irkin genelinde bakildiginda pek belirgin degildir. Alindan burun kismina zarif bir egim vardir. Alin cikintisindaki belirginligin artmasi kafadaki kubbenin de fazlalasmasiyla Newfoundland ya da St. Bernard benzeri bir gorunume neden olabilir.  İri kopekler daha mastifvari bir kafaya dolayisiyla daha belirgin bir alin cikintisina sahip gorunurler. Kopek daha orta yapili oldugunda yuz alin cikintisinin egiminin de azalmasiyla daha uzunca bir gorunume sahip olabilir. Burun kismi uca dogru zarifce sivrilerek sonlanir. Bu kisim ne cok kut ne de Collie benzeri uzun ve tilkivari bir gorunume sahip olmalidir.

  Bu dort resim Kangal Kopegi kafa tipinde gorebileceginiz kabul edilebilir varyasyonlardan dordu. İlk ikisi goze daha yakisikli gorunuyorsa da degerlendirmede kopegin butunu ele alinmali.

 Vucut

Kangal bir aslana benzeyebilir; ancak ona benzerligi boyutundaki es degerliginden cok sergiledigi heybetinden kaynaklanir. Kangal surusuyle uzun mesafeler kattetmesi, kurt basta olmak uzere yirticilara es deger surat, ceviklik ve guce sahip olmasi gereken guclu bir atlet olmak zorundadir. Bunu yaparken  sinirli kaynaklarla cevrili cok zor sartlarda enerjisini olculu kullanmayi da ogrenmistir. Bunu da kimsenin artik hatirlamadigi gecmis tarihlerden itibaren sadece gorevini en iyi sekilde yerine getiren karakter ve fizige sahip kopeklerin kanindan gelerek basarmistir.  Daha once de bahsettigimiz gibi bu nitelikler abartisiz bir dizi ozelliklerin dengeli kombinasyonundan olusmaktadir. Bunlardan hic biri tek basina on plana cikmamaktadir.

İdeal atlet deyince insanin aklina dovusen kopekler geliyor. Her ne kadar insanlik disi bir eglence anlayisi olsa da bazilarinin ne yazik ki hala vazgecemedigi bu gelenek bizlere cok degerli bazi kopek irklari birakmistir. Amerikan Pit Bull Terrier bunlardan biridir. Ne zaman siyah beyaz fotograflanan eski dovus kopeklerinin cekilen resimlerini gorsem bunlarin hic de simdiki abartili adele yumaklariyla alakali olmadigini goruyorum. Bu kopekler bir maratoncu misali gizli kaslara, inanilmaz dayanikliliga ve geri adim atmayan bir cesarete sahiptiler. Bakildiginda goze capan orta halli hic de yenilmez bir dovuscu izlenimi uyandirmayan belki de siradan kopeklerdir. Onlari basariya ne daha belirgin kaslar, ne de daha iri bir fizik goturuyordu.

A)                                                                                                B)

Kangal'in bas dusmani kurt dusunuldugunde o da dogada hayatta kalmak, avlarini alassagi etmek icin simdikinden daha buyuk bir cusseye gereksinimi yoktur. Oyle olsaydi doga bize 75-80 kg'lik kurtlar sunardi. Bu nedenle sorumuzun cevabi abartisiz bir kombinasyon olmalidir.

Sirt cizgisinin yere paralel ve duz olmasi onemlidir. Bu omurga ve kaburgalarin uyumuyla yakindan ilgilidir. Kurek kemiginin (scapula) ust kolla (humerus) olusturdugu aci kopegin on bacaklarinin hareket serbestligini belirler. Aci asiri dikse boyun o kadar kisa, gogus kafesi dar ve on bacaklarin erisimi o kadar yetersizdir. Kurek kemiginin ust kola acisi yaklasik 50˚ oldugunda gogus kafesi geriye dogru uzayacak mesafe bulur. Bu da kopegin cigerleri icin istenen bir alan yaratir. Tazi gibi hizli olmasi gereken irklarda bu aci 60-70˚  arasindadir. Akbaş ve Kangal Kopeklerinde ilginc olarak bu acilar muhtemelen de arazi yapisi ile alakali oldugu dusunulen benzer degerlere yani 60-70˚'ye sahiptir. Bu irkin ayni zamanda hizli olma beklentisiyle alakali olmalidir. Resim A'daki kopegin omuz ve diz acisinin dikligine dikkat ediniz. Bu ozellik yarismalarda sergilenen diger irklarin aksine suru kopeklerinde sik rastlanir ve Kangal irki bunu calisma kapsitesini bozmadan iyi tolere edebilmektedir.

Bel kismi kisadir ve hafif egimli bir kuyruk sokumuyla sonlanir. Belin kisa olmasi kopege ceviklik saglarken kuyruk sokumunun sirt cizgisinden yere paralel cizilecek bir cizgiye olan acisi arka bacak acilimi iyi olan bir kopek icin 30˚'dir. Bu oran arttiginda arka bacaklarin geri acilimi dusecek ve daha dar adimlar gozlenecektir. Kuyruk omurganin devamidir. Uzunlugu topuklara kadar inmeli daha uzun ya da kisa olmamalidir. Kopek dikkat kesildiginde sirtta cember olusturmali, sakinken ucu yukari kivrik oldugu halde asagida tasinabilir.

Kangal Kopegine bakildiginda boyun hafif yuksek duran omuzlardan zarifce sirt cizgisiyle birlesir. Gogus genis ve derindir; ancak Bulldog benzeri bir genislik soz konusu degildir. Karin, gogus kafesinin alt  cizgisinden hafifce yukari yukselir ve orta derecede ice cekiktir. Bu kopege atletik bir gorunum verirken agir ve hantal gorunumden uzaklastirir. Bunun sik sik koyluler "Kangal Kopegi'ne cepeden baktiginda genis gogsunun ardinda kalca kismini gormeyeceksin" seklinde tanimlar. Bu oldukca hizli ve cevik kopekler icin kendi deyimleriyle uygun bir tanimlamadir. Sonucta bir cesit tazidan bahsetmedigimizden biraz abartili bulunabilirse de kopegin atletik yetenklerini korumak acisindan akilda tutulmalidir.

C)                                                                                                                                                                   D)

Resim C'deki gibi bacaklar yere dik iner ve saglam kemiklidir. Dirsekler gogus kafesine bitisik olmalidir. Dirseklerin ice ya da disa donuk olmasi yuruyusu olumsuz etkileyecektir. On ayak bilekleri yere diktir ve saglam  basar. Patiler guclu ve saglamdir. Parmaklar aralari siki olmalidir. Kangal'da hem siki kedi ayagi hem de tavsan ayagi denen uzunca patilere rastlamak mumkundur. Bu icinde bulunduklari bolgeye ayak uydurma surecinin bir parcasi olmali. Yine de siki kedi ayaklarina daha sik rastlanir ve makbul olan budur.  Yayvan parmaklar egzersiz eksikligi ve hizli buyuyen yavrularda ihtiyacindan fazla agirlik yuklenmesinden kaynaklanir. Tirnaklar kisa ve ne kadar koyu renkli olursa o kadar iyidir.

Arka bacaklar yere dik ve birbirine paraleldir. Baldirlar adalelidir. Diz eklemi yukarda bahsettigimiz kurek kemigi-ust kol acisinin olusturdugu  dik aciyla dengeyi olusturacak sekilde benzer bir diklik gosterir ve Turkiyeli kopeklerde bu sik rastlanan bir ozelliktir; ancak bu diklik resim D 'deki ornek kadar dikleserek islevsiz bir hal almamalidir. Acinin asiri diklesmesi dizlerin bukulmesini olumusuz etkiler ve kopegin hareket olanagini kisitlar. Sakatliklara sik rastlanir. İyi kivrilan dizler esnek bir yuruyus, cevik donusler ve guresme kabiliyeti icin gereklidir.

Agustos 2003

Geri