YURTDİSİNDA KANGAL COBAN KOPEGİ

YURTDİSİNDA KANGAL COBAN KOPEGİ HAKKİNDAKİ İDDİALAR:

Anadolu Çoban Kopeği Kangal mi?

İlker Unlu ®Haziran 2003

Giris

Sunumuma Kangal Kuopegi’nin uluslararasi tanimi ve korunmasi konusunda guoz ardi edilmeyecek uoneme sahip bu konu hakkinda bana konusma imkani taniyan Kangal Kaymakami Mehmet Sarican ve sempozyum ekibine tesekkur ederek baslamak istiyorum. Ulkemizde cok az insanin haberdar oldugu ve bir o kadar daha azinin bu durumu duzeltmek icin caba sarfettigi yanlis bilgilendirmeler ve iddialar iceren bu karmasa uzun yillardir bizsiz; ancak bizim adimiza yapilmakta. Konunun ayrintilarina gecmeden uonce, izin verirseniz, destekleri olmaksizin bugun burada sizlere hitap ediyor olamayacagimdan kuopeklerimizin yurtdisindaki durumunu yakindan guorme imkanina sahip oldugum Amerika seyehatim sirasindaki desteginden dolayi Elisabeth von Buchwaltd ve Debi Grunnah’a; yurticinde ise Sivas, Kangal ve cevresini 2001 yilindan beri gezip Kangal Kuopegi’ni dogal ortaminda forograflama imkanini bana saglayan Ziraat Muhendisi Sedat Dalak ve İbrahim Citak’a tesekkur ediyorum.

Turkiyeli bir kuopek irki olarak Kangal Kuopegi’ne sahip oldugumuz icin gururluyuz. Kangal’in gurur duydugumuz fiziksel ve davranissal uozellikleri ulusumuzun da sahip olduguna inandigimiz degerleriyle bu kadar yakindan uortusmesi ona olan bagliligimiz ve saygimizi daha da arttiriyor. Bugun ise onu daha iyi anlayabilmek ve korunmasinda yardimci olacak bilimsel bilgi birikimini saglamak amaciyla buradayiz. Yurticinden degerli arastirmacilarimiz ve akademisyenlerimizin yani sira yurtdisindan da Kangal Kuopegi ile ceyrek asirlik birlikteliklerinden uogrendiklerini bizle paylasmak isteyen dostlarimiz da buradalar.

Ne yazik ki varligini uzun yillar sorgusuz sualsiz kabul ettigimiz kuopeklerimiz simdi yurtici ve disinda pek cok tehditle karsi karsiya. Diger konusmacilar bu konuya cesitli acilardan degindiler. Benim yogunlasmak istedigim nokta ise sadece bir isim cevresinde duonen bir anlasmazlik gibi yansitilan; ancak bundan cok daha fazlasini iceren, pek cok can sikici iddia ve bugune degin ortaya cikan sonuclari uzerine olacak.

Anadolu Coban Kuopegi Nedir?

Turkiye’de uluslararasi kuopek dunyasi baglaminda olup bitenlerden biraz da olsa haberi olan sokaktaki adam icin “Anadolu Coban Kuopegi” sadece tek bir sey ifade eder: Sivas Kangal Coban Kuopegi. Bu ismin İngilizce konusulan ulkelerce ulusal kuopegimiz olarak kabul ettigimiz Kangal Coban Kuopegimizi nitelemek icin turetildigini dusunmekten baska bir sey gelmez akla. Hele hele Anadolu Coban Kuopegi denen kuopegin Kangal Kuopegimizin varligi reddedilerek Turkiye sinirlari icinden cikan her coban tipi kuopegi tek bir safkan irk olarak guosterip Kangal’in 80’lerin baslarinda Amerikali bir uretici olan David Nelson’un icadi ve suozde Turkiye’ye armagani oldugunu kimse asla dusunemez bile. Ancak 20 yili askin bir suredir Turk Coban Kuopekleri bahsi gectiginde uluslararasi duzeyde meraklilarina anlatilan suozde gercek ne yazik ki bu.

Kangal İngiltere’ye ilk defa 1965’de ulasti. O yillarda coban kuopeklerimize olan ilgi bu gunku gibi olmadigi ve resmi bir kurum bazinda ulasilabilir bir bilgi kaynagi olmadigindan kuoylulerden bu kuopeklere “Karabas” dendigi uogrenildi ve adi geldigi cografik buolgenin adi ile birlestirilip “Anadolu Karabas Kuopegi” oldu. Bugun Turkiye’de tanindigi gibi Kangal’in ismiyle Amerika’ya guoturulmesi ise 1980’lerin basini bulur.

60’larin sonlarinda farkli kisiler ise Anadolu’nun farkli yerlerinden yine farkli tipte coban kuopeklerini İngiltere ve Amerika’ya guoturerek bu kuopeklerin uretimine basladilar. Sonuc Kangal Coban Kuopegi icin İngiliz Anadolu Karabas Kuopegi ve Amerikan Kangal Kuopegi Kulupleri olarak iki; Anadolu kuokenli coban kuopegi tiplerinin butunu icin de Buyuk Britanya ve Amerikan Anadolu Coban Kuopegi Kulubu olarak diger iki kulup kuruldu. Bu kulupler kisa surede birbirlerinin uretim prensiplerinin yanlisligini savunan iki dusman tarafa duonustuler. Neden neydi?

Anadolu Coban Kuopegi ureticileri Anadolu’dan cikan her coban kuopeginin renk ya da tuy yapisi her ne olursa olsun tek bir kuopek irki oldugunu savunuyordu. Bu kuopekler kuoylulerce yuzlerce yildir sadece calisma kapasiteleri guoz uonune alinarak uretilmislerdi ve simdi yapilmasi gereken de renk ya da tuy yapisi guozetmeksizin Anadolu’ya ait suruyle gezen tum kuopekler hic bir mahzur guormeden birbiriyle ciftlestirilmeliydi. Buoylece gen havuzu mucizevi bir sekilde genis kalacak ve Anadolu Coban Kuopegi’nin genetik sagligi hic bir uluslararasi kuopek organizasyonunda kayitli kuopek irkinin sahip olmadigi duzeye ulasacakti.

Kangal: Bir Bati İcadi !

Ancak bunu amaclarken guozden kacirdiklari bir sey vardi. Turkiye yerel pek cok kucuk ve buyukbas hayvan irkina sahip oldugu gibi coban kuopegi konusunda da buolgesel cesitlilige sahipti ve tipki Anadolu’da Orta Asya tarihimizin ayrilmaz parcasi koyun irklarimizin hepsinin tek bir tip koyunmuscasina melezlenmesini savunmak gibi bu kuopek irklarini da guormezden gelip tek bir potada eritmek gecmisimizin tarihi mirasini guormezden gelmektekle birdi. Suoz konusu olan Kangal ve Bati Anadolu’nun sut beyaz coban kuopegi Akbaş oldugunda ise iddia edilen bu kuopeklerin her renk ve tuy yapisinda olabilen kendi binyillik coban kuopeklerinin icinde sadece bir “alt tur” ya da “renk varyasyonu” olduguydu. Dahasi kendi guoruslerine guore var olmayan bu iki kuopek irki 80’lerle beraber onlari Amerika’ya ilk tanitan David ve Judy Nelson’in icadiydi. Nelsonlar Anadolu’dan kendi zevkleri dogrultusunda tamamen estetik bir secim yaparak sari kurke siyah maskeli kuopekleri toplamislar ve en fazla bulunduklari buolgenin adi olan Kangal ismini vermislerdi. Kangal’i icat etmeden 10 yil uonce zaten beyaz kuopekleri toplayip ona da Akbaş diye isimlendirmislerdi bile.

Kisaca bugunku Kangal ve Akbaş Coban Kuopeklerimiz Avrupa ve Amerika’daki pek cok keyfi sekilde uretilmis modern kuopek irklarindan biriydi ve 20 yillik bir gecmisleri vardi. Bundan etkilenen biz Turkler ise bu kuopeklere milli gururumuz diye bagrimiza basmis ve yazilip uonumuze konan tarihi kuopeklerimiz masalina inanarak son 20 yil icinde altinda kaldigimiz bu etkinin sonucunda Kangal ilcesi ve kuoylerinde Kangal denen bu kuopegi uretmistik.

İsterseniz kendi agizlarindan alintilarla internetteki resmi Anadolu Coban Kuopegi sitelerinde yapilan iddialara bir de birlikte guoz atalim. Bazilarina kendi yorumlarimi ekledim:

http://www.anatolianworld.com/pure.html

“Saf bir Kangal kuopegini ne soy agacina bakarak ne de guoruntusune bakarak tanimlayabiliriz.”

Kozmetik uozelliklerin uon planda tutuldugu secici uretimle saflastirilan modern Avrupali kuopek irklarinin disinda kuopek kuluplerince tutulan kayitlar olmaksizin kuopeklerin belirli bir buolgede tutarli bir populasyon olusturamiyacagini iddia etmekle kalinmiyor; burada Kangallilarin baktiklarinda Kangal’i diger tip coban kuopeklerinden ayiramadiklari da iddia ediliyor.

“Pan-Avrupali irk uzmanlari tarafindan yeni yazilan sinirlandirilmis standart, Kangal Kuopegi’nin normalde sadece siyah maske ile sadece sari renkte oldugunu iddia etmektedir.”

İngiliz Anadolu Karabas Kuopegi ve Amerikan Kangal Kuopegi Kulupleri’nin yazdiklari keyfi standarda guore Kangal’in nasil da Batili hobi ureticilerince Anadolu’daki diger coban kuopegi tipleri arasindan secici uretimle ayiklanip suozde safkanlastirildigi ilan ediliyor.

“Bence herkes, Turk cobanlarinin ve Sivas kuoylulerinin Batililarca icat edilen ideal yarisma kuopegininkiyle karsilastirildiginda saf bir Kangal’in nasil guorunmesi hususunda neredeyse hic de kati olmadiklari konusunda hem fikirdir.”

Sivas Kangal kuoylulerinin saf bir Kangal’in neye benzedigi konusunda kendi aralarinda bile anlasamadiklarini ve standartlarin herkesin begenisine guore degistigi savunuluyor.

“Kangal ureticileri son bir kac on yildir zaten (diger uozelliklerin arasindan) spesifik dominant bir karaktere dayali uretimler yapmis durumda. Yakin aile ici ciftlestirmeleri uyguladilar ve uretim programlarindan sari ve kisa tuylu olmayan her bireyi cikardilar.”

http://www.anatoliandog.org/history.htm

“Anadolu Coban Kuopegi her renk olabilir ve bazi renk varyasyonlarina belirli isimler verilmistir. Klasik ve en sik rastlanan renk kombinasyonu bazen de” siyah basli” anlamina gelen Karabas da denen siyah maske ve siyah kulakli saridir. Anadolu Coban Kuopegi’nin o renk varyasyonuna verilen diger bir isim olan Kangal, Turkiye’nin Sivas buolgesinde bulunabilen siyah maskeli kuopekleri tanimlamada kullanilmistir. Beyaz ya da krem rengi kuopeklere de bazen “Akbaş” denmektedir.”

Burada biraz daha insafli davranilmis ve Sivas Kangal’da siyah maskeli sari kuopeklerin varligi kabul edilse de bunlarin kutlu Anadolu Coban Kuopegi’nin sadece bir renk varyasyonu oldugu suoylenmektedir. Bir de siyah maskeli her kuopege “Kangal” dendigi. Tipki kedilerde her cizgili kediye “tekir” dendigi gibi.

“Bazi Turk Coban Kuopekleri renk, tuy yapisi, buolgesel tip ve/veya tarihi orijin konjekturune bagli olarak varyasyonlar yerine ayri “bagimsiz” irklara ayrilmistir. Bu varyasyonlarin irk olarak oturmasi yeni bir gelismedir.”

http://www.anatoliandogs.net/kangalcon.html

“Kangal ismi Turk insani arasinda kabul edilmis bir isim olabilir; ancak cesitli tuy ve rengi kapsiyor ve son 20 yildir kabul guormus gibi guorunmektedir. Turk arkadaslari olan ya da yurtdisinda Turklerle karsilasan pek cok Anadolu Coban Kuopegi sahibi beyaz, siyah-beyaz, kaplan desenli ya da uzun tuylu kuopeklerine “Kangal” diye yaklastiklarina sahit olmustur.”

150 yillik kuopek kulubu gecmisine ragmen İngiltere’nin 1991 Tehlikeli Kuopek Yasasinin hemen ardindan “Otis” adindaki Danua melezinin pit bull diye el konup sonunun uzak hukumet barinaklarindan birinde geldigini bu konuda gecmis yillardaki kuopek basinini takip edenler hatirlayacaktir. Uzmanlarin ayrimina varamadigini kuopek kulubu olmayan bir ulkede ayintili kuopek standartlarinan bihaber siradan insanlarin yapmasini beklemek iyimserlik olmaz mi? Pit bull ve benzeri irklarin populerligi nasil Avrupa ve Amerika’da uzmanlarin bile genellleme yapmasina neden oluyorsa Kangal isminin cagiristirdiklari da benzer bir genellemeye neden olur. Sonucta olmadigi halde kuopeginin Kangal oldugunu iddia edip irkin prestijinden az da olsa faydalanmak isteyen pek cok insan mevcuttur. Ayrica Turkiye’de melez yavrulari Kangal-Kurt kirmasi olarak sahiplendirmeye calismak da oldukca yaygindir.

“Aslinda buolgedeki Kurtler bu kuopeklerin gercek sahibi olduklarini iddia etmekte ve onlara” gammal” ya da “kenjal” demektedirler. Kurt halki, buolgeye “Turkiye” denmeden cok daha uzun sure uonce oradaydi.

Bu konuda yorum yapmayi yetkin tarihcilere birakiyorum.

Gercekler ve Yalanlar

Kangal’i kabul ettigini zannettigimiz dunyanin gercegi ne yazik ki bizimkiyle hic bir sekilde uortusmuyor ve Kangal’dan gururla suoz acmaya kalkan her Turk yillardir sadece kendi acisindan da olsa ne suoyleyecegini cok iyi bilen guclu bir kuopek kulubu karsisinda yetersiz kaliyor; kafasi karistiriliyor ve saf disi birakiliyor. Kangal gercegini savunmak zorunda kalacagimizi hic dusunmedigimizden yillarca Kangal’in İngilizce ismi sandigimiz Anadolu Coban Kuopegi taraftarlari denen iyi silahlanmis bir gurupca zekice kuoseye sikistiriliyoruz. Kanit olarak guosterilenler hakkinda her ne kadar sezgisel olarak yanlis bir seyler oldugunu hissetsek de ikna olmaya gerek duymayan; bizi bizden iyi tanidiginadan emin bir gurupla yapilan konusmalar kimsenin kimseye birsey uogretmedigi ykikici bir tartismadan uoteye gitmiyor.

İs Basa Dusmeli

Bugune kadar Kangal Kuopegi’nin var olmadigindan bu denli emin suoylemin dayandigi kanitlar aslinda iddiadan uoteye pek gitmedi Bilimde iddiayi kanit olarak guostermek anlamina gelen bu yaklasimin bir de adi var: petitio principii. Ancak sorduklari bazi hakli sorular da var. Alamadiklari cevaplardan ciktiklari yol elbette ki onlari yanlis noktalara cikarabilir. UOte yandan uoylesine guclu kanitlar da var ki bunlar guormezden gelmek bu denli imkansizken hala Kangal Kuopegi’ne sirtini duonenlerin iyi niyetinden suphe duymamak da imkansiz. Bunlari eldeki veriler isiginda tatmin edici bir sekilde cevaplamak ise zaman icinde kuopeklerin sahibi olan Turkiye’ye dusecek.

Gecmisden Gelen Mevcut Populasyon

Her seyden uonce Sivas Kangal’da diger coban kuopegi tipleri ile karsilastirldiginda Turkiye’nin hic bir yerinde olmayan kalitede tutarli kendine has bir kuopek populasyonu mevcut. Bu kuopekler Turkiye’nin en iyileri mi? Kimine guore evet kimine guore hayir. Ancak bulundulari ortam icin ideal olduklari kesin. 2001 Mart’inda bu yil ikincisi yapilan Kangal Coban Kuopegi Asilama Programi’nin ilk ayagi Ziraat Muhendisi Sedat Dalak tarafindan pilot kuoy secilen Kocakurt kuoyunde yapilirken esinin babasi ile yaptigimiz keyifli sohbette cocukken baska buolgelerden getirilen kuopeklerin cocuklar vs acisindan Sivas’da alisilandan cok sert oldugunu bu nedenle buolgenin kendi kuopeklerini kullanmayi sectiklerini anlatti. O zamanlar da bugunki fiziksel uozelliklere sahip kuopekler her ne kadar Kangal olarak anilmasa da degismeden gunumuze geldigi kesin guorunuyor. Kuoylerde konusma firsati buldugumuz yasli uyeler de sik sik buna sahitlik ediyor. Yaslilarin tek sikayeti cocukluklarinda guordukleri kuopekler kadar iri kuopeklere artik rastlanmamasi. İsim konusuna gelindiginde ise eskiler icin Kangal Kuopegi hala daha bir “it”. Karabas siyah basli kuopekleri tanimlayici bir sifat gibi kullaniliyor ya da bireysel isim olarak daha cok. Bugun bile erkek Kangal kuopeklerinin pek coguna Karabas ismini verme aliskanligi suruyor. Bu bir irki nitelendiriyor mu? Pek emin degilim. Dogan Kartay, cumhuriyet yillarinda Sivas Kuopegi olarak anilmaya basladigini daha sonra da anlam daraltilarak ismin Kangal Kuopegi’ne duondugunu suoyluyor. Bu cok daha mantikli.

80’lerden uonce Kangal ve kuoylerinde hic de benzer bir kuopek populasyonu olmadigini iddia edenlerin suozlerine karsi kuoyun yaslilarinin suozlerine inanirsak darilmayacaklarini umuyorum.

Kangal Kuopegi Turkiye’deki cesitli tipteki suru kuopekleri arasindan kendine has guvenilir fiziki ve davranissal uozellikleri ile siyrilip ciktigi yuoreyle anilmayi hakketmis bir irktir. Bir bakima kendi ismini o talep etmis denebilir. Bunun tam zitti bir islem İsrail’in Kenan (Canaan) Kuopegi icin gerceklesmistir. Yari vahsi bir yasam suren Orta Dogu’nun kuopek populasyonu icinde guozlenen duort tip kuopek arasindan dik kulakli Collie tipinin rafine edilip safkanlastirilmasi ile bu irk dunya kuopek literaturune kazandirilmistir. Kangal Kuopegi secilip isimlendirilmemis, kuopeklerimiz ulusal bazda insanlarimizin ilgisini cekmeye basladigi sirada guoze batarak uon plana cikmistir.

Benden uonceki konusmacilar Batili gezginlerin kitaplarindaki Kangal Kuopegi tanimlarina degindikleri icin bu konuya girmiyorum.

Kangal İsmi ve Tanimi

Kendisi de suan aramizda olan Peter Wells, Anadolu Coban Kuopegi email gurubundaki uyeleri kuopeklerimiz hakkinda bilgilendirirken (!!) Kangallilarin kuopekleri birakin tavuklarina hatta traktuorlerine bile Kangal dediklerini iddia etmisti. Buoylesine sacma bir iddia ile kanitlamak istediginin bir coban kuopeginin Kangallilarca Kangal olarak anilmasi icin Kangal’da olmasinin yeterli geldigi oldugunu saniyorum. Kuopek her ne renk olursa olsun. Begenmedigi Selcuk Universitesi Sempozyum sunumlari ile karsilastirildiginda kulaga oldukca bilimsel geliyor.

2001 San Diego’da yaptigimiz guorusmede ise ilce ve cevre kuoylerindeki guclu Kangal nufusundan bahsettigimde varliklarini kabul ediyor ve nedenini 80’lerle birlikte bazi Batili kuopek kuluplerinin etkisi altinda Kangal diye bir kuopegin varligina inandirilan Ulas gibi resmi uretme ciftliklerinin ayiklama yoluyla gitgide daha fazla sari kurk uzerine siyah maskeli kuopek urettiklerini uone suruyordu. Kuoylerdeki kuopeklerden bahsettigimde ise bu uretim ciftliklerinin kuoylulere damizlik kiraladigini ve buoylelikle gitgide cevre kuoylerde siyah maskeli kuopek populasyonunun artmis olabilecegine savunuyordu.

Bu kanitlari guormezden gelmek kabul etmekten daha guc olsa da guc olani secmek icin nedenleri olan insanlarla karsi karsiyayiz. Kangal Kuopegi’nin inkar edemeyecekleri varligiyla karsilastiklarinda bu sefer de sari kurk uzerine siyah maskenin dominant oldugunu, ki dogrudur, ve bunun da bu kuopekleri ayri bir irk degil sadece renk varyasyonu yaptigini iddiasi genellikle sarildiklari ikinci bahanedir.

Saf bir Kangal Kuopegi baska bir saf Kangal Kuopegi ile ciftlestiginde dunyaya gelen yavrular yine Kangal Kuopegi’dir. Burada kastim sadece ismi degil tabii ki. Kangal, belirli standartlar dahilinde tutarli yavrular uretebilme yetenegine sahip bir kuopektir. UOyleyse irk olma tanimini hakketmesi icin kimin onayini bekliyor? Kimsenin.

Gecen yillarda Yrd.Prof.Dr. Cafer Tepeli ile yaptigimiz bir sohbette 1996 Konya Sempozyumunda bir de sunum yapan Prof. Dr. Raymond Coppinger ile arasinda gecen bir konusmadan bahsetmisti. Coppinger, Anadolu Coban Kuopegi tezini destekleyenlerdendir. Selcuk Universitesi uretim istasyonlarinda diger coban kuopekleri arasinan kozmetik kriterler guoz uonune alinarak ayiklanan beyaz kuopekler oldugu iddia edilen Akbaşlarin bir irk olarak varligi konusunda tartisirlarken Dr.Tepeli’nin “kendini fiziksel ve davranissal olarak tekrar eden tutarli yavrular veriyorsa o bir irk degil midir?” sorusuna net yanit alamadigindan suoylemisti. Kendinden emin pek cok Anadolu Coban Kuopegi taraftari bu sefer de beyazin dominant bir renk oldugunu ve beyazla beyaz kuopegin elbetteki beyaz yavru verecegini suoyleyecektir. Yavrular rengarenk cikarsa saf Anadolu Coban Kuopegi, sadece anne ve babasina benziyorsa ise aile ici ciftlesme aciklamasi kafa karistirici olmali.

Cuvaldizi Kendimize

Elbetteki bizlerin de kuopeklerimizin safligi konusunda suphelere neden olacak hatalarimiz var. Tanistigim bazi Anadolu Coban Kuopegi sahipleri devlet uretme ciftliklerinden Kangal Kuopegi aldiklarini ancak bu kuopeklerin yavrularinin hic de saf Kangal standartlarina uymadigini suoylediler. Benzer sikayetleri yasamlarini sehirlerde gecirmis ve devlet eliyle bir Kangal sahibi olmak istemis vatandaslarimizdan da duydum. Bu uretim ciftliklerinde uretilen kuopeklerin safligi suphe guoturmemeli. Tum ayrintilara sahip olmadigimdan yanlis bir yorum yapmak istemiyorum; ama cevre kuoylulerin de yorumuna guore maddi cikarlarin etik uretim prensiplerinin uonune gectigi bu gercekle yuzlesip bu sefer cuvaldizi kendimize batirmamiz gerektigini dusunuyorum.

İsim Bahane Degil !

Sik sik uozellikle de 96 Konya Sempozyum’u ile populerlikleri artan Kars ve Akbaş Coban Kuopeklerinin isimlerinin David Nelson imzasi tasidigindan bahsedilir. Yine Sayin Wells, Dr. Tepeli’nin basta Akbaş yerine Angora ismini uygun guordugunu suoyledigi konusmasini yeni mamul bir irka isim arayislari olarak yansitmaktadir. Cesitli univesitelerimizde Akbaş Coban Kuopegi olarak uretilen kuopek Karacabey Tarim İsletmelerinde “Kar Beyaz” adiyla 1992 yilinda Mustafa Velioglu uonderliginde koruma programina alinmistir. Simdi populer Akbaş ismi kullanilsa da Sayin Velioglu ile yaptigim telefon guorusmesinde nicin Akbaş degil de “Kar Beyaz” olarak irki korumayi sectiklerini sordugumda cocukken bu kuopeklere “Kar Beyaz” ismini verdiklerini kendisinin de cocuklugundan beri tanidigi bu kuopekleri ayni isimle uretmek icin harekete gectigini aciklamisti. Amerika’da 1960’larda daha sonra Anadolu Coban Kuopegi olarak anilacak ilk kuopekleri guoturen simdi emekli Yarbay Bob Ballard’a bundan bahsettigimde ise o yillarda bu beyaz kuopeklere “Akkus” dendigini suoylemisti. UOyleyse burada neyi tartisiyoruz ? Zaten var olan bir kuopege verilen farkli isimleri mi yoksa isim uydurulmaya calisilan yepyeni bir kuopegi mi?

Kars Kuopegi ile ilgili aciklama cok daha basit olmasina ragmen Sayin Wells Turkiye’de halk tarafindan taninmayan bu ismin yine David Nelson imzasi tasiyan baska bir suni kuopek irkina ait olduguna dikkat cekmekten kendini alamiyor. Belki de uoyledir; ama zaten Nelson burada kendi guozleminden bahsediyor. 96 Sempozyum notlarinda bu buolgedeki Kafkas Coban Kuopegine cok benzeyen uzun tuylu cesitli renklerde kuopeklerin Turkiye’nin diger buolgelerindeki kuopeklerden ayri bir profil cizdigini ve bu nedenle de ucuncu bir kuopek irki olarak kabul edilebilecegini suoylemektedir. 19 yuzyilda gerceklesen kanli Osmanli-Rus Savaslarinda uolen askerlerin anisina buolge yetkililerine de danisarak buolgenin ortalama merkezinde bulunan Kars ili isim olarak secilmistir. Bu kuopekler isim olarak henuz kimse tarafindan benimsenmese ya da Turkiye genelinin dikkatini cekmese de gelecek de bilimsel koruma programlarina dahil edileceklerine inaniyorum. İsimleri Kars olsa da olmasa da. Kangal isminin icadi iddiasina zaman ayirmanin ise burada vakit kaybi olacagi kanisindayim.

Coban Kopeklerinin Tumu ya da Bazilari...

Yukarida tartisilan tum ayrintilar bir yana kopan tum bu gurultunun Anadolu’da suru basinda kullanilan tum kuopeklerin tek bir kuopek irki oldugunu kanitlamak icin yillardir suoylene geldigini unutmamak lazim. Bu iddiayi ne zaman duysam su sorulari sormaktan kendimi alamiyorum: Durma noktasi neresi? İnsanlar tarafindan cizilen sinirlari hic biri umursamiyorlarken bir ulkenin coban kuopeklerini diger ulkeninkilerden ayiran nedir? Eger sadece suru basina guvenilirligini kanitlayan kuopekler nasil guorundugune bakilmaksizin ciftlestirilmeye devam edilecekse bunun icin Turk sinirlarinda durmanin ne anlami var? Kuopekler harita okuyamadigina guore Avrupa ve Orta Dogu’da cesitli milletlere mal olmus tum o coban kuopeklerini birbirleri ile caprazlamaktan bizi alikoyan nedir? Belki de Osmanli İmparatorlugu’nun sasali gunlerinde olsaydik bu sefer de Avrupa’nin buyuk bir kismi da dahil olmak uzere Orta Dogu ve Kuzey Afrika’daki tum suru bekcisi kuopekleri tek tip Turk Coban Kuopegi olarak mi guormemiz gerekecekti? Portekiz ve İspanya’daki iri coban kuopeklerini bizimkilerle ciftlestirmemize engel aslinda kuopeklerin hic umursamadigi pasaportlari midir yoksa?

Genetik cesitliligin korunmasi fikrini anliyor ve destekliyorum; ama sirf yeterince buyuk bir cografi alanda yine yeterince renk ve tuy varyasyonu mevcut diye keyfi bir populasyon sinirlamasi yine kendi icinde celisiyor gibi. Ya dunya capinda her coban kuopegi bu guruba dahil edilmeli ya da guruptan siyrilanlara saygi guosterilmelidir.

Cita Koruma Programi ve Kangal

Son zamanlarda bizim basinimizda da genis bicimde yer alan Namibya Cita Koruma Programi dahilinde Kangal Kuopeklerinin kullanildigini bilmeyen kalmadi. Hem surulerin citalarca avlanmasinin hem de avlanma sirasinda citalarin yerli halk tarafindan uoldurulmesinin uonune gecilmesi icin cuozum "Kangal Kuopegi" oldu. Bu projeye guonderilen kuopekler Anadolu Coban Kuopegi Kulubu tarafindan buraya yerlestirildi. Bu acidan kendilerine tesekkur ediyoruz. UOzellikle de gerek basinda gerekse de televizyondaki belgesellerde cikan guoruntulerde Kangal Kuopegi’nden baska bir sey guormeyen bizler icin bu basari hic de sasirtici degil; ancak ilgili internet sitelerinde kullanilan kuopeklerin her renk olabilecegini bilgisini verip sonra da sadece Kangal ve yakin Kangal melezlerini ise kosmalari dusundurucu. Pek cogumuz yil icinde Hurriyet’te cikan Guney Afrika Buyukelciligi’nin Kangal Kaymakamligi’ndan resmi yaziyla Kangal istedigi haberini de hatirliyor olmaliyiz.

Ne yapilabilir?

60’lardan bu yana uozellikle de Anadolu Coban Kuopegi adina cok mesafe kattedildi. Dunya kuopek organizasyonlarinca taninan bir kuopek irki artik o. Kimse onu bulundugu yerden indiremeyecek gibi guorunuyor. Bu kuopeklerin ortadan kaldirilmasi da gerekmiyor zaten. Yurtdisinda bu kuopeklerin sahipleriyle tanistim. Kuopeklerine verdikleri uonem ve guosterdikleri ilgi buyuk. Cok sevdikleri bu irki korumak icin guosterdikleri caba da bu nedenle anlasilabilir. Anadolu Coban Kuopegi sahipleri arasinda ulkemizi ziyaret eden cok az insan var. Bu nedenle kendilerine kuluplerince verilen bilgilere hakli olarak inanmak zorundalar. Benim suozum yillardir kendi kulup uyeleri dahil dunya kuopek organizasyonlarini da yanlis bilgilendiren suozu dinlenen bir kac kisi. Bu insanlar yanli bakis acilarini yansitmaya devam ediyorlar. Gercegin ortaya ciktigi su gunlerde kendilerini sikistirdiklari kuoseden hep beraber nasil bir cuozum bulunabilir suan an kesitremiyorum. Son yillarda gitgide Kangal fenotipinde uretilen Anadolu Coban Kuopeklerini orijinalinden ayrimanin imkansiz oldugu bir duonemece girmis olabiliriz. Ancak unutulmamalidir ki Turkiye’deki gercek, model alinmalidir.

Turkiye cesitli tipte ilginc bir kuopek populasyonuna sahip. Belirli bir guorev gurubu icinde siniflandirilabilenlerin yani sira bir o kadar da basibos istedikleri gibi ureme imkani bulmus bir kuopek nufusu mevcut. 2001 yilinda Bakirkuoy Hayvan Barinagi’nda cektigim fotograflari Amerika’da bir Anadolu Coban Kuopegi ureticisine guosterdigimde tepkisi “bunlar bizim urettigimiz kuopeklere benziyor” oldu. İste yillarin sebep oldugu kafa karisikligi suoz konusu oldugunda Turkiye kuopek gercegini birbirinden ayiran duvarlar zaman zaman bu kadar seffaflasabiliyor ulkemizde. Dusuk kulakli, iri ve cember kuyruklu her kuopegin tek bir kuopek gibi ciftlestirildigi bir uretim programi uygulanacaksa yanilma payinin buyuklugu asla guozden kacirilmamalidir. Bunu kabullenecek erdemi bulanlar ise saygiyla karsilanacaktir.

İtiraf etmeliyim ki zaman zaman sahip olmak isteyebilecegim Kangal ya da Akbaş olmayan cok guzel kuopeklerle karsilasiyorum. Bunlardan biri Konya’da cocuklarin elinde bir ipe bagli dolastirilan iri siyah-beyaz uzun tuylu bir kuopekti. Sahsen bu kuopeklerin de koruma altina alinmasi ve Anadolu Coban Kuopegi inanisiyla her renk ve tuy yapisinda uretilmesini istiyorum da. Bu gerceklesir bir istek mi bilmem? Bu kuopekler sadece Kangal ya da Akbaş olmadiklari icin guozden cikarilmamasi gerektigine inanmamin yani sira sunun da altini cizmek istiyorum ki elimizde guvenlir ve saglikli bir Kangal populasyonu var. Kim ne iddia ederse etsin. Halkimizin bagrina bastigi bu kuopekleri sirf birileri daha iyi bir secenek oldugunu savunduklari icin manasizca melezleyerek yok etmenin hakli bir yanini guoremiyorum. Sadece milli coban kuopeklerimiz adina degil tum kuopek irklarini kapsayan kendi ulusal kuopek kulubumuzun kisa zamanda kurulmasini ve bu konuda insiyatifi ele alip 35 yillik bu karmasaya resmi anlamda son verilmesini dileyerek beni dinlediginiz icin tesekkur ediyorum.

Geri