Kangal

Kangal Çoban Kopeği dendiginde gozumuzun onunde gelen sari orta uzunlukta cifte kurku uzerine belirgin siyah bir yuz ve kulaklara sahip iri kopek irkin en sik rastlanan renk varyasyonu olmasina ragmen Kangal sadece bu renk degildir. Aslina bakarsaniz Kangal koylulerine soracak olsaniz bazilari Kangal'in her renk olabilecegini soyler; ancak cogunlukla da Kangali, diger bolgelere ait coban kopeklerinden kolayca ayirabilirler. Acaba Kangali oldugu kopek olarak hafizalarimiza kaziyan renk ve koylulerin oldugunu soyledikleri "her renk" ayni sey midir? Alacali olabilirse Rafeiro Do Alentjo'dan (Portekiz), beyaz olabiliyorsa Pirene Dag Kopegi'nden (Fransa), uzun tuylu olabiliyorsa Estrela Dag Kopegi'nden (Portekiz), her renk olabiliyorsa Orta Asya Coban Kopegi- Alabai'dan ne farki var oyleyse? Burada ne soyledigimizden cok neyi kasttettigimizi iyi anlamamiz gerekiyor. Kastedilen her renk degil aslinda. Anahtar kelime bu en populer rengi olusturan genetik prensiplerin izin verdigi "sinirli" varyasyonlardir. Kangal irkinin genotipinden bahsettigimiz her seferinde iste bu "genetik prensiplerin izin verdigi -sinirli- varyasyonlari" kassettigimiz anlasilmalidir.

Genetik prensiplere girmeden once Malcolm B. Willis'in "Kopek Genetigi" kitabindan bahsedeceklerimiz hakkinda giris niteliginde belirli terimlerin aciklamalarina gereksinim duyuyoruz.

Her seyden once bilinmelidir ki bir kopege baktigimizda o aslinda iki kopektir. Bir disa gorunen kismi ki biz buna “fenotipi” diyoruz bir de genlerinde tasidigi icindeki kismi. Buna da kopegin “genotipi” diyoruz. Bu ne mi demek? Hani o Kangal gibi gorunen; ama aslinda tutarli renkte yavru uretmeyen melezler varya iste fenotipleri Kangal ?? olsa bile genotipik olarak aslinda degilleridir. Bu da safkan olmadiklari anlamina gelir. Genlerinde aslinda baska ozellikler tasinmaktadir. Bu ozellikler dominant (baskin) ya da resesif (cekinik) olmalarina gore disa vurulur ya da gizlenir. Renk ozelligini belirleyen bu alternetif formlara da alel denir. Bir kopek herhangi bir genin sadece iki alelline sahip olabilir. Bunlar ayni ya da farkli olabilir. Bu iki alel birbirinin ayni ise ozelligi ayni sekilde etkiler. Boylece o bireyin “homozigot” oldugu soylenir. İki alel de farkli ise hayvan o karakter icin “heterozigottur”. Ureticiler ister dis gorunus isterse de davranista istedikleri ozellikteki kopegi uretmek ve bu ozellikleri gelecek nesillerin genlerindede sabitlemek amaciyla benzer ozellikteki kopekleri kullanarak genetik karakterin homozigot olmasina saglamayi amaclarlar. Boylece istenen davranis ve dis gorunus guvenlik altina alinmis olur. Spesifik bir alel diger kromozonda tasinan diger aleli maskeler yani ortaya cikmasini engellerse dominanttir. Maskelenen ise resesiftir.

Daha ileri gitmeden sunu da anlamaliyiz ki bir irktaki olasi renk kombinasyonunun ve bunun aciklamasinin her irk icin gecerli olmayabilir. Pointer'daki benekler ile Dalmacya'daki benekler ayni prensiplerle ortaya cikmaz.

RENK : Renk, Kangal Kopeginin onemli bir ozelligidir. Turkiye’de standart disi renk ve desenler kopegin saf kan olmadiginin isaretidir. Hakiki Kangal Kopegi rengi her zaman tek renktir ve dis koruyucu tuyler ve yumusak kasmirvari alt kurkteki siyah ve gri tuy sayisina bagli olarak acik ya da altin sarisindan celik grisine kadar degisiklik gosterebilir. Bu temel vucut rengini tum yuzu ve kaplayan siyah bir maske tamamlar. Kulaklar daima siyahtir. Beyaz sadece dizlere kadar ayaklar, gogus ve cene de kabul edilir. Gogusteki beyazlik kucuk bir noktadan gogus altina kayacak bir lekeye donusebilir. Bu tur lekeler genellikle siyah tuylerle cevrelenmistir. Cenede sadece kucuk bir beyaz noktaya izin vardir. Kuyruk ucu genellikle beyazdir ve kuyrugun ortasinda genellikle siyah bir nokta bulunur.

Standart rengin en acik haliyle "acik sari" olabilecegini soyluyor. Asla beyaz degil. Bu nedenle Turk Standartlari Enstutusu'nun "gri-sari-beyaz renkte olabilir" maddesini anlamak biraz guc. Genetik olarak temel olarak sarimsi kahverenginin tonlari ve kurkun icinde maskeyi de olusturan siyah zaten mevcut oldugundan bu iki rengin azalan ve cogalan yogunluklari anlasilabilir; ama ya beyaz? Buna goz yanilsamasindan baska bir sey demek gelmiyor insanin icinden. Sari iyice gucunu yitirip bejimsi beyaza dondugunde goz bunu beyaz olarak algiliyor dogal olarak. Sadece gorsel degerlendirmeye dayanan bir standart yazimi da bu tur hatalara yer veriyor dolayisiyla. Hayir Kangal beyaz olmaz. Beyaz kopek zaten siyah maskesini yitirecektir. Yoksa Kangal'i Akbaş'dan asla ayiramayacagimiz bir noktaya geliriz ki bu kuyuya atilan tek bir tasin sonra cikarilmasi imkansiz bir hale gelmesi demektir. Koylerde kopek fotograflama calismalarimiz sirasinda zaman zaman maskesi diger kopekler kadar yogun olmayan kopeklere rastladik. Bu kopeklerin rengi de nispeten daha acikti. Eger bu kopekler aralarinda ciftlestirilmeye devam edilirse maske tamamen kaybolup renk de beyazimsi bir beje donusuyordu (Resim 1). Taa ki bu kopekler guclu pigmentasyona sahip kopeklere tekrar ciflestirilip renk tekrar kazanilana kadar.

Resim 1. Bu kopek sahibinin dedigine gore gecmis Kangal kopeklerinin torunlarindan biri. Eger baska bir bolgeden beyaz bir kopekle karismadiysa sahibinin benzer ozellikteki diger kopeklerine de bakarak elindeki zayif pigmentasyon gosteren kopekleri yine birbiri ile ciftlestirerek bu atipik kopeklere ulastigini soylemek hic de zor degil.

Gelelim saridan celik grisine degisen gercek renk varyasyonlarina. Kangal genetik olarak tek renk bir kopektir. Alacali bir kopek Kangal degildir. Bu renk ise onun daha once bahsettigimiz azalan ya da cogalan yogunlugunu etkileyen bir "genetik faktor" icermektedir. Bu faktor kirmizi phaeomelanin pigmentini acik sari ya da krem rengine cevirebilmektedir. Kurkteki koyu renkli ya da uclari koyu renk olan tuylerin sayisi kopekten kopege degisiklik gosterir. Bu tuylerin artisi kopege grimsi, azalisi ise dogal olarak kurke koyu renk gorunum kazandiran etkisini yitirerek sarimsi kopeklerin ortaya cikmasina imkan tanir. Genetik gercekler bunu soyledigine gore Kangal her renk, beyaz ya da alacali bile olur diyenlerin verdigi bilgiler bir kez daha gozden gecirilmelidir (Resim 2).

Beyaz lekeler irkta sadece goguste ve on bacaklarin dize kadar olan kismi ile cenede ufak bir nokta olarak kabul edilir. Siyah pigmentasyon ne kadar guclu ve tamam ise irk o kadar guvendedir. Nadiren bazi kopeklerde maskede beyaz bir akitma gorulse de bu ne istenen ne de korunmasi gereken bir ozelliktir. Cogu kopek sahibi icin bu kopegin safkanligini sorgulatan bir durumdur ve dikkat edilmezse kolaylikla irkin en belirgin ozelligi olan siyah maskenin kaybolmasi soz konusudur. Beyaz lekenin diz ustunden yukari cikmasi; gogusteki beyazligin beklenenden fazla genislemesi ve yuzdeki ince de olsa beyaz akitma dikkat edilmezse gelecek nesilde irkin omuzlarinda beyaz lekeler olarak yayilmakta ve irk geneotipik butunlugunu kaybetmektedir. Bu nedenle kanimca minimum beyaza sahip kopekler her zaman irkin gelecegi icin emniyet sibobu olarak gorulmelidir.

Resim 2. Siyah ya da siyah uclu tuylerin sayisinin sarimsi kahve olanlarinin arasinda artmasi kopege grimsi bir gorunum verir.

Koylulerle yapma firsati buldugumuz konusmalar sirasinda grimsi koyu renkli kopeklere siyah, acik sari kopeklere beyaz hatta boz (boza renginde istinaden) dediklerini duyduk. Gelenksel agizla yapilan bu tanimlamalar dogal olarak Kangal Kopegi'nin her renk olabilecegi yanilgisina donusmektedir. Yine de bu tamamen sozel bir tanimlamadir. Daha once de soyledigimiz gibi bolge insani kolaylikla saf bir Kangal'i baska bolgenin kopeginden ayirabilecek niteliktedir. Burada karsimiza cikan diger bir tehlike ise kopegi olan herkesin bir uzman olmadigi ve yapilan aciklamalarin bir yerden sonra bilimsel suzgecten gecmesi gerektigidir.


Resim 3. Kaplan deseni, siyahin etkisini kaybederek dikey cizgiler halinde ana rengin arasinda kendini gostermesiyle olusur. Sagdaki kopek tam kaplan deseni etkisini gostermeyen bir ara renge sahip. Kangal Kopegi'nde oldukca nadirdir ve oyle de birakilmalidir.

Kangal Kopegi'nin renginden bahsederken karsimiza cikacak tartismali bir baska nokta ise cizgili ya da bizim kaplan desenli olarak tanimladigimiz kopekler olabilir. Hatta bir uretici bu renk kopeklere "karayaka" adini verse de baska bolgelerimizde bu kopekler ayni sekilde yaygin olarak nitelenmedigi bir gercek. Kaplan desenini olusturan alel “e^br”dir(Resim 3). Boxer, Danua ve Belcika Çoban Kopeği gibi pek cok irkta kizilimsi ten rengi uzerinde siyahin cizgiler halinde gorunmesine imkan tanir. Boston Terrier'de grimsi mavi uzerinde bu cizgiler tercih edilir. Bu dominant bir renktir. Yani uretilmeye devam edildiginde diger renkleri maskeler. Dolayisiyla istenip istenmedigine iyi karar verilmelidir. “E^m” aleli ise siyah maskeyi olusturur. “E” ise “E^m” gibi siyah maskeyi olusturmaz; ama ikisi de tuylerde siyah pigmentasyon olusmasina neden olur. Alel e ise siyah pigmentin olusmasina izin vermez. Boylece kopek siyah geni tasisa bile burun ve gozler disinda siyah ortaya cikamaz. “E^m E^m”, “E^m E” ve “E^m e” fenotipik olarak aynidir. E, e’ye dominanttir. Boylece “EE” ve “E^e” ayni goruntuye sahiptir. “e^br” aleli (kaplan deseni) mevcutsa hem “E^m” hem de “E” ile ten rengi alanlarda kaplan deseni etkisi gorunur. Ancak “E e^br” ve “e^br e^br” maskesiz kaplan deseni etkisine neden olur.

“A” aleli (dominant siyah) “e^br” ile bir araya geldiginde “A” aleli “e^br” alelini gizlediginden sonuc siyahtir. “ay ay” (dominant sari) “E^m” aleliyle bir araya geldiginde kopek siyah maskeli kizil sari olur. Tek bir “e^br” aleliyle ise kizil-sari alanlar koyu cizgilerle golgelenir.

Kaplan deseni, siyahin etkisini kaybederek dikey cizgiler halinde ana rengin arasinda kendini gostermesiyle olusur. Kangal Kopegi'nde oldukca nadirdir ve oyle de birakilmalidir. Koylerde yaptigimiz gezilerde bu tur kopeklere dikkat cekmeyecek kadar az rastladik. Nedenini bilmedigimiz bir nedenle de bu kopekler goze batmayacak kadar ufak tefek atipik kopeklerdi. Halkin bu kopekleri pek tercih etmedigi acik. Irkin korumakla yukumlu oldugu Karaman Koyunu goz onune alindiginda kopegin suru icindeki kamuflajini guclestiren bu renk koylulerimizce hakli nedenlerden dolayi tercih edilmiyor olabilir. Bu kopekler kurda benzer gorunumleri ile surunun gece paniklemesine, hamile koyunlarin dusuk yapmasina; gece kurtla yapilan mucadelede yanlislikla kopegin vurulmasina neden olabilmektedir.

Standardin kurkun yapisiyla ilgili maddesine geldigimizde istenen oldukca aciktir. (Resim 4)

KURK: Kangal Kopegi, dalgali ya da yunsu olmayan kisa cifte kurke sahiptir. Soguk havada tuyler oldukca sik ve neredeyse esit uzunluktadir. Sicak havada ise kisa ve daha duz olan dis kurku geride birakarak alt kurkun buyuk cogunlugu dokulur. Dis kurk sert, alt kurk ise yumusak ve sik; bazen de gri renktedir. Boyun, omuzlar ve kuyruktaki tuyler vucuttakilerden sadece biraz daha uzundur. Kuyruk tuyleri asla uzun ve sallantili degildir. Cogu Kangal Kopeginin sirt cizgisinde daha duz bir tuy cizgisi vardir. Yuz, kafa ve kulaklardaki tuyler oldukca kisadir.

Resim 4. Uzun tuylu yavrulara cok nadir rastlaniyor ve irk icin makbul gorunen bir ozellik degil. Muhtemel bir melez gozuyle bakiliyor.