Koyunsu kopek gercek bir ayi cikti.
Vahsi
hayvanlar soz konusu oldugunda Akbaş, cobanlarin koyun kaybini engelemesinde
yardimci olmasi icin ithal edilen kopekler
arasinda
goze batiyor.
MARK CHARLİER
The
Wall
Street
Journal Muhabiri
ABSAROKA Dagi.- Soguk ve ay isigi ile aydinlanmis bir cayirlikda vucutlari krem
rengi bir pattaniye gibi birbirine gecmis bir sekilde bir koyun surusu huzur
icinde uyuyor. Aniden, hayvanlar dehset verici bir varlik hissediyorlar: Grizzly
Ayisi. 1200 koyun daglar arasindaki bu yuksek aciklikta kosmaya basliyor. Ancak
bir mutton koyunu yemegi amaclayan ayi,
Duses’i
hesaba katmamis. 45 kg’lik beyaz bir Akbaş ayiya karsi durarak hirlimaya ve
havlamaya basliyor. Tehditkar ayi avin sona erdigini anliyor ve soylenerek geri
cekiliyor. "Dun gece eger Duses olmasaydi koyularan biri olecekti.” diyor hobi
olarak cobanlik yapan Pascal Wick. Gecmisi Turkiye’ye dayanan Duses, Amerikan
koyun ve sigirlarini korumakla gorevli belki de 4000 ‘in uzerinde suru koruma
kopeklerinden sadece biri. Performanslari, ozellikle de Yellowstone Dogal
Park’in yakinlarindaki yuksek otlaklar gibi vahsi alanlarda, genis hukumet
alanlarinda hayvan otlatmanin gelecegini belirlemeye
yardimci olabilir. Onyillar boyunca Amerikan Hukumeti’nin vahsi hayvanlari
kontrol
amaciyla kullandigi zehir, citler, tuzaklar ve silahlar sadece sinirli derecede
sonuc verdi.
Aslinda, sadece batidaki ciftlikler gecen yil 420,000 ‘den fazla koyunu kir kurtlari, basibos kopekler, ayilar ve diger cesitli vahsi hayvanlara kaptirdi. Daha yakin zamanlarda ise, artan miktardaki cevre yasalari yetistiricilerin belirli vahsi hayvanlarla mucadelelerine ciddi sekilde sinirlama getirdi. Nesli tehlikede bir tur olarak ornegin grizzly ayisi nefsi mudafa durumlari disinda oldurulemiyor. Cocuklugundan beri burada koyun otlatan 72 yasindaki Teddy Thompson gibi yetistiriciler icin grizzly ayisi dusuk kuzu fiyatlarindan fazla sasirtici bir piyasa gucune sahip. Uygun vahsi hayvan kontrolu olmaksizin, otlatma ekonomik degil; ancak,bu gunlerde koyunun hayatini kurtarmak icin bir ayiya zarar vermek ise politik ve kanuni acidan kabul edilir bir sey de degil. Bunu goz onune aldigimizda 5,060 ciftlik Amerika’nin batisindaki hukumet arazisinde koyun otlatma iznine sahip. Riskler buyuk. Tarim Bakanligi'na bagli Hayvan Hasar Kontrol'den vahsi yasam biyologu Jeffrey Green "İsler ciddilestiginde koyunlarin bolgeyi terk ederek ayilarin korunmasi kacinilmaz olur" diyor.
Ancak, suru kopeklerine olan ilginin gunumuzde artisina ragmen Avrupa, Asya ve Amerika'da Navajo yerlilerince koyunlarin korunmasinda kopekler cok eski caglardan beri kullanilmaktaydi. Pirene Dag Kopegi gibi bu kopeklerden bazilari ABD'ye uzun zaman once pet olarak getirilmislerdi. Shat Planinetz gibi digerleri ise ABD'ye ulasmalari 1970'lerin sonlarini buldu. Sosyal ve enerjik Border Collie gibi gudu kopeklerin aksine suru kopekleri koyunlarin hareketiyle nadiren ilgilenirler. Bu kopekler daha az sosyaldiler ve bir cesit asik suratlilik ile guclu koruma guduleri sergilerler. Fakat bu koruyucu kopeklerin iki onemli karaktere sahiptir: suruyle bag kurmalari ve davetsiz misafirlere karsi olaganustu cesaret sergilemeleri. Tum suru kopegi irklari kir kurtlari, tilkiler ve vasaklara karsi etkililiklerini gosterseler de sadece Akbaş duzenli olarak ayilara karsi durma unune sahip gorunmektedir. Bunu sadece bir tanesine soyle bir bakarak anlayamazsiniz. Akbas uzun sarkik kulaklara ve koyunlarin yaninda baslari asagida yuruken komik ve pasif bir ifadeye sahip olabilir; fakat Akbas vahsi bir hayvanla karsilastiginda tamamen degisecektir. Basini ve kuyrugunu dikerek daha iri gorunur. Otoriter bir sekilde havlar ve simsek gibi davetsiz misafirin cevresinde hamle yaparak hayvanin topuklarindan dislemeye baslar. Bazi Akbaslar oylesine hizli ve gucludur ki kir kurtlarini yakalayip onlari havada oyuncak gibi donduruler. İlk Akbas 1978'de Amerikali bir subay ve kopek yetistiricisi tarafindan ulkeye getirildi. O, bu kopegin surulere zarar veren kurtlar, ayilar ve dag aslanlarina karsi ununu biliyordu. Kopekler burada hala nadir birer irk - yaklasik 850 tane- ve bir yavru 500 USD ediyor. Eger koyun yetisticisi Wick istedigini elde ederse daha fazlasi da olacak. Thompson'a Akbaşi tanistiran Dunya Bankasi'nda danismanlik yapan Wick irkin soylendigi gibi ayilara karsi etkili bir bekci olup olmadigini karar vermek icin yaptigi arastirmada onemli bir rol oynuyor. Bir Fransiz koyun yetistiricisi olan Wick'in kendi planlari var. Fransiz hukumeti, Avrupa grizzly ayisini yogun koyunculk yapilan Alp bolgesine yeniden yerlestirmek istiyor. Wick'in tecrubesi Akbaş'in bolge hayvan sahiplerinin endiselerini rahatlatip rahatlatmayacagi konusunda karar verilmesinde yardimci olabilir. Her yil suruleri zengin otlaklara ulasmasi icin Big Timber'deki ciftliginden 600 mil yol katteden Thompson icin Akbas koyunculuk isinde kalabilmesindeki son sansi olabilir. İİ Dunya Savasi suresince 25-30 koyun surusu Yellowstone Ulusal Parkin kuzeyindeki bu vadilere yonlendirildi; ancak cevresel ve ekonomik baskilar Thompson'in surulerini tehdit etmekte. İki yil once koyunlari bir kac defa saldiriya ugradi ve 20 koyun ve kuzuyu kir kurtlarina diger bir20 taneyi de ayilara kaptirdi. Bunlar ciddi hasar verici kayiplar. Vahsi hayvan tehlikesi onu neredeyse isinden ediyordu. Ancak son iki yazdir suruyu koruyan Akbaş kopekleriyle kayiplar dikkate deger bir sekilde dustu. Bu yil kopekler tum kir kurdu saldirilarini onlerken sadece iki ayi saldirisi hayvan kaybiyla sonuclandi.
Eger kopekler islerini boyle iyi yapmaya devam eder ve hic bir ayi zarar gormez ya da oldurulmezse Thompson koyunlarin cocuklugunun otlaklarinda mevsimlik gocunu korunabilcegine inaniyor. "Buralara gelmesem bir bosuk hissediyorum" diyor.
Aksam karanligi surunun uzerine cokmeye baslamasiyla bir yaz aksami iki border collie Wick'e koyunlarin gece uyuyabilecegi bir noktaya goturulmesinde yarimci oluyor. Gunun cogunlugunda surunun arasinda uyuyan Duses sesizce onlarla hareket ediyor. Fakat Wick uyumak icin cekildiginde Duses huzursuz bir ruh haline burunuyor. Bir gece once 150 yard otede bir ayiya kafa tutmustu. Dislerini gosterip vahsice havlayarak bir ileri bir geri hareket etmeye baslimisti. Amaci ayinin ustura keskinligindeki pencelerine yakalanmamakti. Sonuna uzun bir dakikanin ardindan Wick flas-lambasini ayiya dogrulttu ve ayi arkasini donup uzaklasti. Baska bir gece grizzly ile karsilasmasi gozlerden uzak gerceklesiyor ancak Wick'in dikkatinden kacmiyor. Hizli bir hiriltili havlamadan sonra ayi uzaklasiyor. Wick hala cevrede ayi izleri bulmaya devam ediyor.
Akbaş kopekleri ile ilgili bazi sorular hala devam ediyor. Kopekler koyunlarla iyi baglar kursalar da insanlardan pek hoslanmiyorlar ve bu da kontrollerini guclestiriyor. Duses'in ortagi Griz'i alalim. Gecenlerde ortadan kayboldu ve ait olmadigibir otlakta baska bir koyun surusunu beklerken bulundu. Duses bile kandirilamaz degil. Sisli bir sabahleyin ruzgara karsi bir grizzly suruye yaklastiginda coban, tufegine uzandi ve surunun yaninda pusuya yatarken bir dal parcasina basarak ayinin onu fark etmesine neden oldu. Gozleri bir anlik birbirine kilitlendi. Ardindan ayi agaclarin arasinda daldi. Duses bu sirada misil misil uyuyordu.
6 Ekim, 1993