Biri genis bir kopek populasyonundan cekip cikarlarak safkanlastirildi. Digeri ise benzer bir populasyondan siyrilarak kendi ismini ve sayginligini kazandi. İsrail’in Kenan ve Turkiye’nin Kangal Kopekleri zitliklardan olusan bir benzerlikle bolge kopeklerinin varligina isik tutuyor.
İsrail Devleti’nin kuruldugu 1948’de İsrail’e ait olduguna inanilan degerlerin millilestirilmesine hiz verildi. Ayni hareketin sonuclari kisa surede kopek dunyasinda da kendini gosterdi. Genc İsrail’in kopek uzmanlarindan Dr. Rudolphia Menzel ulkenin kopek varligina goz gezdirdiginde bolgedeki zengin insanlik tarihinin miraslarindan belki de en gec kesfedilen bir yanini gun isigina cikardi. Bu, İsrail’de ulusal nitelik kazandirilan Kenan (Canaan Dog) Kopegi idi. Bu kopegin uluslar arasi kopek dunyasinda tanitimi ve kendine edindigi yer bugun ki Turk Coban Kopekleri hakkinda yurutulen tartismaya cesitli alanlarda isik tutarken edilen bazi iddilarin dayandirildigi sozde kanitlari da tekrar gozden gecirilmeye itiliyor.
Gruptan Ayiris ve Safkanlastirma
1930’larin sonlarinda Nazi Almanya’sindan kacarak Filistin’e yerlesen Dr. Rudolphia Menzel’den ciftlik ve fabrikalarin korunmasinda kullanilacak bir kopek uretilmesi istendi. Dr. Menzel ve kocasi bolgenin kopek varligi hakkinda yaptigi degerlendirmede bolgenin kultur tarihinin parcasi olan halklar ve onlarla yasayan kopeklerin varligi konusunda daha once dikkat cekmemis gerceklerle karsilastilar. Orta Dogu’da kopegin kolaylikla gormezden gelinebilen karsilikli faydacilik prensibine dayali varligi ve bolge insani ile olan birlikteligi sanildigindan fazla sey vaad ediyor gibiydi.
Binlerce yildir bedeviler (gocebe Arap kabileler) basta olmak uzere bolge halkinin surulerini korumada kullanilan bu kopekler ayni zamanda yari vahsi bir hayat suruyor gorunuyordu. Dr. Menzel arastirmalarinda dort tip kopek belirledi. Tip I, cifte kurklu iri suru bekcileriydi. Tip II, sirtta cember olan kuyruklari ve yine cifte kurklerine ragmen daha hafif bir yapiya sahipti. Bu tip, Avustralya’nin yari yabani kopegi Dingo’nun yani sira kuzeyli spitz tipi kopeklere de benzemekteydi. Tip III, kisa tuylu ve collie benzeri yapisiyla bu gunku Kenan Kopegi’ni olusturdu. Tip IV ise ince ve atletik yapisi ile tazi gorunumu sergiliyordu. Bu kopekler neredeyse Portekiz Podergo ve İbizya Tazisi ile ayni kopeklerdi. Dr. Menzel III. tipteki collie benzeri kopekleri secerek uretime basladi. Bu kopekler İsrail ordusunda mayin arama ve diger askeri gorevlerin yani sira gudu (herding) kopekligi ve rehber kopeklik gibi cesitli amaclarda basariyla kullanildilar. Irk, Amerika’ya 1965’de ulasti ve Amerikan Kopek Kulubu (AKC) irki “Muhtelif Sinifta” 1989’da kabul etti. 1997’de irk “Gudu Kopekleri” sinifina dahil edildi.
Bedevilerin yaninda bizim sokak kopegi populasyonumuza benzer yari vahsi bir yasam suren gunumuzun Kenan Kopekleri.
İcine dogduklari koyler ya da takip ettikleri gocebe kabilelerce koruma gudulerinden faydalanilan bu kopekler Dr.Menzel’in de fark ettigi gibi belirli bir standarda baglanmasi guc sadece calisma kapasitelerine gore uremelerine izin verilen hayvanlardir. Bu kopekler bilinen suru bekcisi goruntusune sahip olabilecegi gibi binlerce yilin bicimlendirdigi farkili uc tipte daha olabilir. Kopegin uygun fiziksel ve davranissal yapiya sahip olanlar arasindan ayiklanarak gunumuzun irklarina ulasilmasina mukemmel bir ornek. Dr. Menzel bir taziya ya da gudu kopegi yerine suru bekcisine ihtiyac duysaydi birinci ve dorduncu tipleri belirli bir standarda baglayacakti.
Yari vahsi denebilecek bu kopekler guclu hayatta kalma guduleri ile siki suru psikolojisine sahiptirler. Bu, 19. yuzyili Avrupa’da begendikleri fiziksel ve davranissal ozellikleri secici uretimle korumayi amaclayarak yapilan uretimlerden ve onlarin kopek yarismalarinda degerlendirime yolunu secen kopek meraklilarinin yaklasimindan pek cok acidan farklidir. Hobilestirilen kopek uretim prensipleri ile donatilmis meraklilar dogu’ya yaptiklari ziyaretlerde kendi kisisel tercihleri dogrultusunda kopek varligini yorumlamaya basladilar. Kenan Kopegi bunun bir sonucudur.
Tavuk mu Yumurtadan yoksa..
Yazilanlardan anliyoruz ki Orta Dogu insanlari, en azindan yakin caglarda, bir kac istisna disinda digerlerinden ayrilan belirli bir kopegi uretme yolunu secmemisleridir. Taa ki Dr. Menzel amaclarina uygun oldugunu inandigi gunumuzun Kenan Kopegini genis bir populasyondan ayirip secici uretimle safkan kopek irki statusune cikarincaya kadar. İste burada son 30 yildir “Kangal Kopegi gercekten var midir yoksa var olan ana populasyondan cekip cikartilan keyfi bir estetik secim midir ?” tartismasina simdiye kadar iddia edilen ve dunyanin bu bolgelerinde gulunc karsilanan sozde kanitlardan daha gercekci bir yaklasimla aciklama imkanina sahip oluyoruz.
Turkiye sinirlari icinde benzer gorevleri tarihi surecte yuklenmis kopekler komsu ulkelerdekilerden bolgesel farkliliklar disinda buyuk ayrimlar gostermemektedir. Bu benzer ayriliklar sinirlarimiz icinde de gozlenebilir. Eger bu kopekler sadece Turkiye Cumhuriyeti resmi sinirlari icinde olduklari icin digerlerinden keyfi bir sekilde izole edilip Anadolu Çoban Kopeği semsiyesi altinda tek bir irk olarak kabul edilebilecegi iddia ediliyorsa cevre ulkelerdekiler goz ardi edilmeksizin tipki ulkemizde ve komsu ulkelerde oldugu gibi bir butunleyici gurup altinda toplanmalidir. Burada anahtar kelime koca bir Çoban Kopeği gurubudur. İri bir cusseye, dusuk kulaklara, cember kuyruga ve belirli bir duzeyde bolgesel saldirganliga sahip her kopek bu sepete yerlestirilecekse Turkiye sinirlarinda durmanin, aslinda ulkenin kendi kopek degerlerini kendi halkindan dinlemek yerine kendi keyfi secimleri ve tanimlari ile onlari sozde onore ediyormus gibi davranmanin bir anlami yoktur. Sadece boyle ideal “coban kopegi”ne ulasilabilir. Tabii ki Kangal Kopegi gibi var olan yerel halkin kopek degerlerini yitirmek pahasina.
Turk Coban Kopekleri konusunda iddia edilen gercek iste burada tikanmaktadir. Tipki Orta Dogu topraklarinda oldugu gibi benzer amaclarla uretilen ya da uremesine ses cikartilmayan cok genis bir kopek populasyonu istenirse tek bir kopek olarak gorulebilir. Eger bu tur bir birlestirme yapilacaksa ya gurup butuncul bir yaklasimla korunmali ve adi Anadolu, Patogonya ya da Mezopotamya Çoban Kopeği yerine “uluslararasi” on adiyla anilmali ya da tarihin icinden guclu bir populasyonla siyrilip gelen dogal kopekler irklarinin ayricalikli yeri muhafaza edilmelidir.
Turkiye’de İs Kopegi Varligi
Turkiye’de de İsrail ve Filistin’e benzer bir kopek varligi mevcuttur. Kirsala gectikce beklentilerin ve fiziki sartlarin yonunde daha irilesseler de kopek nufusunda ilginc bir cesitlilik soz konusudur. Dusuk kulakli, genellikle sirtta cember olarak tasinan kuyruk ve abartisiz 55-70 cm arasinda bir fizige sahip kopekler ulkenin her yerinde icgudusel; ancak degisken derecede bolgesel saldirganlik sergileyen bir profil cizer. Sehirlerde rastlanan daha ince yapili ve degisen phenotipik ozelliklere sahip olanlarin yani sira (dik ya da yari dik kulaklar gibi) kirsalda fiziki acidan daha irisi tercih edilen ve cogunlukla en guclunun hayatta kaldigi bir populasyon ortaya cikarir.
Bu kopeklerin omuzlarina yuklenilen sorumluluk ne kadar buyuk olsa da varliklari sadece kendi baslarinin caresine bakmalarina baglidir. Kaybedenler elenir. Uretimleri koylulerce cogunlukla bolgede hayatta kalmayi basaranlarin aralarinda yaptiklari secime birakildigi gibi bazen de begendikleri bir komsunun kopegi es olarak secilir. Yavrular hediye edilir. Bu uretim anlayisi degisen duzeyde bolgesel korumacilik gosteren kopeklerden beklenen yabanci kopekleri uzak tutuma ihtiyacini yeterli duzeyde karsilar. Zayiflar, beklentileri karsilamayanlar en iyi ihtimalle ya uzaklastirilir ya da guclu diger kopeklerin insafina birakilir. Bu kopekler icin fazla bir caba gerekmez. Birinin bahcesine baglandiklari gibi kollektif bir alan parcasinin da mali gibi gorulebilirler. Hayatta kalmak icin baglandiklari bolgeyi ve icindekileri, davetsiz misafirlerden korumalari beklenir. Ancak bu beklenti ne kadar guvenilirlikle karsilanabilir? Falancanin kopegi bolgede un salabilirse de cogunlukla eldeki kopekler degisen duzeyde gosterdikleri yetenekleri ile amaca farkli duzeylerde hizmet eder. Bu nedenle bu kopekler her yerdedir. Cogunlukla gormezden gelinir. Zor yasamlari, diger kopeklerle olan cekisme ve trafik gibi dis etkenler de karisinca kisa omurlu ve belirli sayida kalmayi basarirlar.
Ozellikle İstanbul gibi buyuk sehirlerde mahalle ya da otoparklarin goreceli guvenligine siginan kopeklerin varliklarina geceleri cikardiklari yaygara ile yabancilari uzak tutma karsiliginda goz yumulur. Bu arada her birey farkli karakter cizebilir. Guvenilir bir calisma kapasitesi soz konusu degildir. Mahalle ya da apartman sakinlerince beslenseler de kisa surede sayilarinin artmasi ya da kopeklerden cekinenlerin sikayeti uzerine sik sik uzaklastirilmak zorunda kalirlar. Hastalananlar ya da araba altinda kalanlar da bir kac ciddi hayvan severin cabasi disinda sokakta yasamanin faturasi olarak gorulur.
Bu kopekler ister buyuk bir sehirde isterse de koyde olsun insana yakin yasarlar ve bir yere baglanma egiliminde bolgesel korumacilik gosteren kopeklerdir. Bir irk midirlar? Hayir. Daha cok kulturuze edilmemis genis bir gurup olarak gorulebilir. Son zamanlarda sehir icinde tolere edilmeyen kopeklerin toplandigi barinaklarda bu kopekler elde geldigince ozel mulklere bekci kopegi olarak verilmektedir. Eger bu kopekler adina secici bir uretim yapilacaksa belki de tam zamanidir.
Kendini Adini Hakkedenler
Eldeki kopegin, en temel evcillestirilme nedenlerinden biri olan icgudusel bolgesel saldirganlik duzeyi tipki dis gorunusu gibi degisiklik gosterebilir. Calisma kapasitesindeki guvenilirlik beklentisi secici uretimi; bu pratik ise bolgesine ve gorevin gereklerine gore belirli davranislarin uretilen kopeklerin genotipine kazinmasini sart kosar. Bu da belirli bir goruntu ve davranis bicimine sahip kopekleri zamanla bir zamanlar birbirine tanim olarak da olsa gevsek baglarla baglanan gurubundan ayri tutar. Beklenti guvenilir bir calisma kapasitesidir ve bazi bolge insaninca kayitsiz bir tarihe dayanan diger kopeklerden ayrilan kendi kopekleri uretilir. Bu kopekler gerek suru basinda duran gerekse mulk koruyan cok genis bir kopek populasyonundan kolaylikla ayrilabilen bir hal alir. İste Kangal Kopegi de muhtemelen tarih icinde boyle olusmus ve belirgin fiziksel ozellikleri ve kanitladigi varligi ile diger bolgelerdeki gorevdaslari arasindan siyrilarak bulundugu bolge ile anilmaya baslanmistir. O en iyisi midir? Geldigi Sivas ili icin evet. Ozellikle adini aldigi ilcenin uzun yillar koyunculuk acisindan onemli bir merkez olmasi ona kendini diger coban kopeklerine gore mukemmellestirmede daha fazla zaman ve imkan saglamis olmali.
Degisen duzeyde benzer gudusel davranis sergileyen kopekler gurubu icinde belirli bir tip, Turkiye’de de oldugu gibi ulkenin dogusundan batisina cesitli phenotipik karakterde olsalar da, secici hatta keyfi uretimle elde edilen Avrupa patentli kopek irklarinin aksine belirli bir bolge halkinin dogal secimi ve tercihi uzerine belirgenleserek caglar icinde saflastirilabilir. Bu kopekler guvenilir bir populasyona sahipse ve uretimleri soz konusu oldugunda kendilerini genotipik olarak tekrarlayabiliyorlarsa tarihi ve dogal nedenlerden dolayi korunmali ve saygi duyulmalidir. Kangal Kopegi boyle bir irktir. Kulturel mirasimiz olarak kabul edilen bu kopek uyandirdigi sayginin karsiliginda korunmayi da hakketmektedir.
İlker Unlu
25 Mart 2003