Gudu ve Suru Kopeklerinde Renk ve Onemi

Surulerin varligi korunmalarinin yani sira kontrol altinda tutulmalarini da gerektirir. Bu amacla dunyanin cesitli yerlerinde surunun genel karakterine bakilarak farkli iki gorevi yerine getiren kopeklerden yardim alinmasi antik caglara uzanan bir gelenege sahiptir. Bu oylesine uzak gecmislere uzanir ki uzerindeki yorumlarimiz zaman zaman spekulasyondan ibaret kalabilir. Ancak yine de gunumuze ulasmis cesitli metinler bu konuda bugun sahip oldugumuz bilgilere kaynaklik etmektedir.

Surunun bulundugu cografya yetistirilis bicimi, dolayisi ile ihtiyac duyulacak kopeklerin yapisina da isik tutar. Temel olarak bati Avrupa'daki kucukbas hayvan surulerinin kontrolunde kullanilan gudu (herding) kopekleri Asya'ya yaklastikca yerlerini iri suru bekcilerine birakir.

Gudu Kopeklerinin temel kullanim amaci insan ile siki isbirligi icinde calisan; egitebilirligi yuksek, orta boyutta kopekler ile koyunlarin kontrol altinda tutulmasi ve dagilmadan bir yerden bir yere guvenle yonlendirilmesidir. Oldukca aktif isciler olan gudu kopekleri Corgi ya da Lancashire Heeler gibi 30 cm omuz yuksekliginde olabilecegi gibi genel olarak 55-60 cm omuz yuksekliginde cevik kopeklerdir. Agirliklari ortalama 15-30 kg arasindadir. Bu kopekler suruyu iri avcilara karsi korumaktan cok iyi birer alarm kopegi gorevi gorurler. Gercek koruma isini iri ciftlik kopekleri yapar.

Bu gorev kapsamina ozellikle de buyukbas suruleri kirsaldan sehre suren (drover) kopekler de girebilir. Alman, Hollanda ve Belcika Kopekleri, Beauceron, Briard ya da Bouvier des Flanders (Belcika Sigir Kopegi) gibi irklar ayni zamanda ciftlik kopekligi de yaptigindan suru koruma gorevini yapabiliecek yetenege sahip gorunmektedirler. Rottweiler gibi koruma amacli da kullanilan iri ve guclu kopekler suruler sehre guvenle indirilip satildiktan sonra sigirtmaclarin sehrin nimetlerinden faydalanmak uzere girdikleri barlarin onunde tasmalarina ilistirilmis hasilati koruyacak kadar tehditkar ve guvenilir bekcilerdi. Standardi bu gunun iri mastifvari tek tip Rottweiler'i sart kosmadan once bu kopekler Almanya'nin Rotweil bolgesinde bir Collie boyutlarinda kucuk suru guduculerinden bir sigirin omuzunu iki ayaginin uzerine kalkmadan isiracak yukseklikte olanlar arasinda irkin boyutlari degisebiliyordu. Renk de bu gunun siyah uzerine ten rengi lekelerin aksine alacalidan kizil kahveye degiskenlik icindeydi. Kucuk olanlar cevik ve zeki buyuk olanlar ise guclu ve sert koruyuculardi. 19. yuzyil standardi bu iki tipi birlestirmeyi secerek modern Rottweiler'a ulasmistir.

Bu kopekler secici uretimle koyunun zit renginde uretilir. Burada amac renk acisindan kontrast yaratarak atik hareketler ve vokal yonlendirme yardimi ile koyunlarin gudumunu kolaylastirmaktir. Max von Stephanitz Alman Çoban Kopeği'i standardini bolge kopeklerinden topladigi rafine kopeklere gore yazarken beyaz rengi standart disi tutmasinin ana nedeni koyunlarin kendileri gibi beyaz bir kopek tarafindan gudulurken isbirligi yapmayacaklari gercegine dayanmaktadir. Ayrica bekcilik yapmasi da beklenen bu kopeklerin geceleri cok goze batmasi da istenen bir sey degildi. Simdi bu endiseden uzak uretilen Beyaz Alman Coban Kopekleri'nin pet olarak populariteleri yildan yila artmasina ragmen hala Alman Çoban Kopeği Kulubu tarafindan kabul edilmemektedirler.

Buyuk cogunlugu dik ya da yari dik kulaklara sahiptir. Bir avciyi animsatan bu kulaklar suruyu huzursuz ederek hareket ettirmede onlara avantaj saglar. Suru bekcilerinin dusuk kulakli munis gorunumleri koyun ve kecilerce cok daha guven verici gorulmektedir. Bu nedenle yavrularini kolaylikla emanet edebilecekleri buyuk bir “abi” edasiyla bu iri kopeklere guven duyarlar.

Gudu kopekleri suru bekcilerinin tersine koyuna boyun egdirme sirasinda onu hafifce disleyebilir ya da havlayarak yonlendirebilir. Bu davranislar suru bekcilerinde kabul edilmez. Corgi, Kelpi ya da Avustralya Sigir Kopegi gudu sirasinda hayvanlarin topuklarindan hafif dislemesi ile unludurler. Gudu aslinda kopegin kurt atasinin oldurme amacli geyik vs gibi avlari guderek koseye sikistirma davranisinin son haklasi olan oldurme secici uretimle son 15 bin yilda davranistan silinerek elde edilmistir. Bu kopeklerin guclu bir av gudusu vardir. Fin Lapphund, Lapinporokoria ya da Samoyed gibi kuzeyli spitz irklari ren geyiklerinin kontrolunde ve gudulmesinde soguk kuzey halkari tarafindan kullanilan bir baska alisilmamis kopek sinifidir.

Gudu kopekleri ayrica suru bekcilerinin aksine egitilebilirligi yuksek irklardir. Bu nedenle itaat yarismalarinda vs populerdirler.

En populer gudu kopekleri: İskoc Çoban Kopeği (Collie), Shetland Koyun Kopegi, Cradigan ve Pembroke Gal Corgi'si, Eski İngiliz Koyun Kopegi, İskoc- İngiliz sinirinin yildizi Boder (Sinir) Collie, Lancashire Heeler, Avustralya Sigir Kopegi, Avustralya Kelpi'si, Fin Lapphund, Lapinporokoria, Beauceron, Briard, Berger de Picard, Alman Çoban Kopeği, Dev Schnauzer, Rottweiler, Entelbuch Dag Kopegi (İsvicre), Appensell Dag Kopegi (İsvicre), Polonya Ova Koyun Kopegi, Schapendoes, Hollanda Çoban Kopeği, Belcika Coban Kopekleri, Bouvier des Flanders (Belcika sigir kopegi), İsvec Vallhund'u, Puli, Pumi, Sarplaninac, Karts Koyun Kopegi, Bergamosco, Katalan Koyun Kopegi, Portekiz Koyun Kopegi, Samoyed,

Suru bekcileri gudu kopeklerinin aksine surunun yaninda kalip onu avci hayvanlar, basi bos kopekler ve hirsizlara karsi korumakla gorevlidir. Bu nedenle iri ve gucludurler. Baris zamani sakin dogalari ve acil durumlarda korkusuz birer savasciya donusmeleri ile taninirlar. Binlerce yillik kucukbas surulerin basinda yerlesim bolgelerinden uzak bir otlaktan digerine yapilan zorlu yolculuk bu kopekleri azla yetinen; ama karsiliginda kendilerine emanet edilen suruleri canlari pahasina savunma davranisini genlerine islemistir. Orta Asya'dan Portekiz'e her ulke ulusal saydigi suru bekcileri ile gurur duyar.

Bu kopekler kritik sosyallesme periyodu olan 2-4. aylardan itibaren eriskin olduklarinda korumakla yukumlu olduklari hayvanlarla birlikte buyutulur. Yavrular sutten kesildikleri ve dunyayi kesfedilecek bir oyun alani olarak gordukleri bu kritik donemde ayni zamanda birer suru hayvani olarak bundan sonra parcasi olacaklari gurupla da kendilerini ozdeslestir. Eriskin olduklarinda binlerce yillik secici uretimle davranislarina islenen koruyucu guduleri ailesini koruma motivasyonu ile hareket eden bu kopegi fiziksel ve geldigi kanin bicimlendirdigi dogal yetenegi ve cobanin egitimine bagli olarak gurur duyulacak alcak gonullu koruyuculara donusturur.

Genel fiziksel ozellikleri: orta ve daha uzun olabilen cift katmanli kurk, dusuk kulaklar, cogunlukla kopek heyecanlandiginda sirtta halka olan kuyruk ve en vahsi hayvana karsi dahi durabilecek saglam bir fizik. Asya kitasina yaklastikca kopegin kulaklari olasi bir kurtla kavgada kolay hedef olup daha sonra fazla kan kaybini engellemek icin kesilir. Orta Asya Çoban Kopeği - Alabai'in kuyrugu ise geleneksel olarak kesilir. Boyunlarindaki dikenli demir tasmalar savasmak zorunda olduklari hayvanlarin ne kalibrede oldugu konusunda bize daha iyi bir fikir verebilir.

Bu kopekler yine gudu kopeklerinin aksine korumakla yukumlu olduklari hayvanlarla ayni renkte uretilmislerdir. Bu kopeklerin koyunlar ile kontrast yaratmamasi ve onlarin arasina sanki onlardan biriymis gibi karisarak butunu tamamlamalari beklenir. İster bir kurt isterse de bir hirsiz olsun uzaktan baktiginda kopegin nerede oldugunu secememelidir. Avci hayvanlar kokuyu alsa da beyaz koyunlar arasina siyah bir kopegin bulundugu noktaya gore en uzak ve zit yonden saldirarak suruye zarar verebilir. Bu nedenle bir suru bekcisinin suru icindeki kamujlaji buyuk onem tasir. Bu her ne kadar ilk defa 2000 yil once Romalilarca kaleme alindiysa da eminiz ki bu, binlerce yila yayilan Orta Asya'li gocebe cobanlarca gelistirilmis bir gelenegin ta kendisidir. Romali bir tarim ve hayvancilik tarihcisi olan Columella, ikinci yuzyilda yazdigi “De Re Rustica” adli yapitinda sunu soyler : “Koyun yetistiricileri suruleri icin beyaz Çoban Kopeği uretmekte israr ediyorlardi. Aksi takdirde bir kurt saldirisinda yanlislikla kendi kopeklerini olduruyorlardi.”. Romalilar yine ayni yillarda yunlerin boyanmasini kolaylastirmak icin cogunlukla beyaz koyun yetistirmeye de baslamislardi.

Kopegin renginin suruye uymasi ayni zamanda kendisince gudulmesini degil sakince kendilerinden biriymiscesine kabul ettikleri koyunlar acisindan da onem tasir. Bu nedenle koyun beyaz ise İspanya'nin Pirene Mastifi, Fransa'nin Pirene Dag Kopegi, Polonya'nin Tatra Dag Kopegi, İtalya'nin Maremma Koyun Kopegi, Macaristan'nin Kuvasz ve Komondor'u, Yunanistan'in Yunan Çoban Kopeği ve Turkiye'nin Akbaş'i gibi beyaz suru bekcileri; farkli koyun renkleri icin kahverengi ve siyahin cesitli tonlarinda İspanyol Mastifi, Estrala Dag Kopegi, Rafeiro do Alentejo, Portekiz Sigir Kopegi, Tibet Mastifi, İran Çoban Kopeği, Afganistan Çoban Kopeği - Kochee Kopegi, Kafkas Çoban Kopeği, Orta Asya Coban Kopegi - Alabai, Guney Rusya Çoban Kopeği, Bulgaristan'nin Karakacan'i gibi suru bekcileri uretilmistir.

Kangal bu acidan mukemmel bir ornek olusturur. Eger koylerde uzaktan bir suruye yaklastiysaniz kopegin nerde oldugunu secmekte buyuk zorluk cekersiniz. Hic ummadiginiz bir anda kopek koyunlarinin arasinda tembel tembel yuruken ortaya cikiverir.

Siyah burunlu Karaman Koyunu icin "siyah maskesi" ile Kangal'dan daha iyi bir suru bekcisi dusunulebilir mi?

Populer suru bekcileri: Akbaş Çoban Kopeği, Kangal Çoban Kopeği, Tatra Dag Kopegi (Polonya), Pirene Dag Kopegi (Fransa), Komondor ve Kuvasz (Macaristan), Maremma Koyun Kopegi (İtalya), Pirene Mastifi (İspanya), İspanyol Mastifi, Perro de Pastor Mallerquin, Estrela Dag Kopegi (Portekiz), Rafeiro do Alentejo (Portekiz), Portekiz Sigir Kopegi, Tibet Mastifi, Aidi (Fas), İran Çoban Kopeği, Afganistan Çoban Kopeği - Kochee Kopegi, Kafkas Çoban Kopeği, Orta Asya Çoban Kopeği - Alabai, Guney Rusya Coban Kopegi, Karakacan (Bulgaristan)

Bizim icin genel olarak "Çoban Kopeği" adi altinda toplanan kopekler dunya uzerinde kullanimlarina gore gercekte "gudu kopegi" ve "suru bekcileri" olarak ikiye ayrilir. Her iki tip kopegin de egitimleri ve uretimleri kullanim amaclarina uygundur. Bu binlerce yilda gelisen bir yontemdir ve bize bugunku esisiz kopek irklarini vermistir.