Akbaş Uretimi
Akbaş hizla populerligi artan bir irka donusuyor. Sadece universiteler ve devlet uretim ciftlikleriyle kalmayip irkin isminin yayginlasmasi bu guzel beyaz suru kopekleriyle eskiden beri ilgilenen az sayida da olsa meraklilari gun isigina cikarmaya basladi. Sik sik gazetelerde ciktigi uzere TİGEM gibi resmi uretim programlarinda korunmaya calisilan Akbaş icin kuyrukta bekleyenlerin sayisi gitgide artmakta. Bu artis irk icin faydadan cok zarar da getirebilir. Artan populerligi ile her yil İstanbul gibi buyuk sehirlere getirilip omurlerini insaatlarda bagli geciren yuzlerce Kangal Kopegi goz onune alindiginda Akbaş gibi iri ve cevik bir suru kopegi tabii ki herkesin harci degil. Yine de her seyi bir anda elde etmek mumkun olmadigindan populerlik ve bazi tatsiz sonuclari sineye cekilmek zorunda kalinabilir. Suan da irkin korunmasi icin halkin ilgisinin, irkin bakim sartlari konusunda gercekci aciklamlar yapilarak, arttirilmasi faydali olacaktir.
Nicin Bir Akbaş?
Akbaş’i ne icin seviyoruz ya da onu neden istiyoruz? Beyaz bir tur Kangal’a sahip olmak istedigimizden mi? Yoksa gercekten Avrupa’dan Kuzey Afrika’ya uzanan antik beyaz suru bekcisi kopeklere gercekten de ilgi duydugumuzdan mi? Bu hic de sasirtici olmaz, cunku Akbaş tipki İtlaya’nin Maremma’si, Macaristan’in Kuvasz’i ve Fransa’nin Pirene Dag Kopegi gibi goz alici bir kopek. Cogu insan kar topu gibi yuvarlanan bir Akbaş yavrusuna dayanamayabilir. Hele bir de uzun tuylu tipine rast gelinmisse. Akbaş’a sahip olma istegimiz sadece beyaz bir kopege sahip olmakla sinirli kalamaz tabii ki. O bir suru bekcisi yani bir gorev kopegi. Kimse ondan sadece tasmanin diger ucundaki beyaz bir yun yumagi gozuyle bakmamali. Kaldi ki eriskin bir Akbaş keskin koruma gudusu ve yabanci kopeklere olan tavri ile kisa surede sahibine kendisi hakkinda ciddiye alinmasi gereken ozellikleri anlatacaktir. Akbaş gibi bir kopek tipki Kangal Kopegi’nde oldugu gibi sus icin alindiysa bu zeki, bagimsiz, guclu ve ciddi kopek pek cok siradan kopek sahibinin basa cikabileceginden fazlasi olabilir.
Nasil Bir Akbaş?
Yurtici ve disinda uretilmis mumkun oldugunca fazla Akbaş resmini incelemis pek cok kisi su sonuca varacaktir. Akbaş “Beyaz Kangal” degildir. Amac buysa Kangal Kopekleri icindeki zayif pigmentasyonlu kopekler arasinda yapilacak uretimler ile maskesiz ve beje kacan kurk renkli kopeklere ulasilabilir. Bunun icin Akbaş’i oldugundan farkli bir fizige sahip olmaya zorlamaya gerek yok. Akbaş'in beyaz Kangal olmama nedeni sadece rengi de degildir. Onu en belirgin sekilde ayiran ozelligi fizigidir. Kangal ve Orta Anadolu Çoban Kopeğine göre daha ince uzun bacaklari ve Kangal dahil diger suru bekcileri arasinda bakildiginda %10 daha hafif atletik yapisi irkin siluetini en belirgin sekilde olusturan ozelligidir.
Bu yapisi batida irkin tarihi konusunda kafa yoran bazi uzmanlarin gecmiste irkin beyaz suru bekcisi kopeklerle tazilarin melezlenerek neredeyse tazi kadar hizli; ama bir suru kopegi kadar da guclu ve koruyucu olmasi saglandigi teorisini akla getirmektedir. Bu dogru mudur bilinmez. Ancak cevik Akbaş'in konformasyonu ozellikle de Eskisehir, Sivrihisar dolaylarinda ilk kesfedildigi 60'li yillarin sonunda kurt suratli, yuksek ancak hafif ve atik kopekler olarak anlatilir.
Akbaş'in ince ucun bacaklari ve zarif bedeni bazilarina antik beyaz suru bekcisi kopekler ile bir zamanlar Orta Asya'dan Kuzey Afrika'ya yaygin olarak rastlanan Sloughi gibi tazilarin melezlenerek mastif-tazi karisimi bugunki Akbaş'in ortaya ciktigi teorisini akla getirse de dogrulugu kesin degildir.
1903-1906 tarihleri arasinda İngiltere'nin Turkiye'deki askeri konsulu olan Albay A.F. Townshend 1910 tarihli kitabinda Akbaş'la olan cesitli karsilasmasindan bahsederken " ..dag koylerinde daha cok beyazimsi Collie'ye benzeyen bir irk bulunuyor...yabanciya karsi oldukca saldirganlar, at arabalarina saldirabiliyorlar hatta atindan bir adami bile asagi indirebilirler..." yazmistir. Daha onceki yuzyillarda Anadolu'dan gecen gezginlerin ornegin Kangal Kopegi ile karsilasmalari kopegin buyuklugune ozellikle dem vuruken Akbaş ilk gozlemcilerden itibaren sert mizaci ve zarif goruntusu ile akillarda kalmistir.
(Nelson photo) (Nelson photo) (Reed Photo)
60'li yillarin sonlari 70'li yillarin baslarinda Akbaş bati Anadolu'nun zarif ama ser mizacli kopegi olarak dikkat cekmeye basladiginda cekilen resimler ve anektodlar irkin gitgide daha irilestigi gunumuz ornekleriyle farklilik gostermektedir.
Kolaylikla daha iri cusseli kopekler arasina yapilacak uretimler irki agir ve mastifvari bir yola sokabilir. İdeal oran mastif-tazi karisimi olmalidir. Akbaş, dunya'da bu ozellige sahip tek beyaz suru kopegi ozelligini tasimaktadir.
Ote yandan fazla pirim yapmayan bir baska goruse gore de 1970'lerin basinda Akbaş Amerika'ya ilk goturulmeye baslandiginda bu tur ince yapili kopeklere oncelik verilerek irkin genel tipinin bu sekilde taninmasi saglandigidir. Son 30 yilda bugun Kuzey Amerika'da 5000 kopeklik bir populasyonu olusturacak kadar benzer tipte (mastif-tazi) kopekler ithal edilebildiyse belki de bu bize sadece Akbaş'in temel tipinin bu oldugunu soylemektedir.
Turkiye, Kangal Kopegi’inde de sahit oldugu gibi iri ve gosterisli kopekleri sevmektedir. Bu kopekler dikkat cekici, bahceye baglandiginda korkuyla karisik saygi uyandiran inanilmaz kopeklerdir; ancak suruye giden gercek kopekler dogru islevsel kombinasyona sahip orta boyutlardaki hayvanlardir. Hobi ve prestij ureticileri burada onceliklerini iyi belirlemek zorunda kalacaklari bir noktaya gelebilirler. Belki de Akbaş da islevin degil de sokakta yaninizdan gecenlerin ne dusunduklerinin daha onemli oldugu populist bir uretim anlayisinin kurbani olarak gitgide irilesip hantallasan bir irka donusur. Bunu zamanla irkin biz ureticileri belirleyecegiz.
Gecen yil ikinci baskisini yapan Orysia Dawydiak ve David Sim'in Akbaş Kopekleri'yle 25 yillik tecrubelerini aktardiklari suru bekcisi kopek irklarini tanitan, bakim ve yetistirilme uzerinde yazdiklari kitapta Akbaş'in konformasyonundaki kabul edilebilir farkliliklar ince yapili tazi tipi, daha iri mastif ftipi ve bu iki tipin ortasi olarak tanimlanmaktadirlar.
Akbaş Avrupa’daki diger beyaz suru bekcilerinin aksine kisa ve uzun tuylu varyetesiyle bizlere birden fazla secenek sunuyor. Kisa tuyluleri bugun Karacabey TİGEM’de bulabilirken uzun tuylu varyeteye ise iklimin kisin daha sogumasi nedeniyle Konya Selcuk Universitesi kopek uretme istasyonunda bulabilirsiniz. Kisa tuy bakim acisindan daha buyuk kolaylik saglasa da iki kurk yapisi da korunmalidir. Uzun tuylu bir Akbaş pek cok kisi icin kisa tuylusunden daha gosterisli kabul edilebilir. Uretimlerde unutulmamalidir ki kisa tuy uzun tuy uzerinde dominanttir. Uretim sirasinda iki tipin de kombinasyonu dogru dengelenmelidir.
Renk beyazdir. Yine beyaz bir suru bekcisi olan Kuvasz’da oldugu gibi kulaklarda krem rengine rastlansa da bunun yine dogru renkteki kopeklerin ciftlestirilmesiyle kontrol altinda tutulmasi gerekir. Kimsenin gelecek batimda sarimsi kopeklere sahip olmak isteyecegini zannetmiyorum. Saribas diye bir kopek uretmeye baslanmayacaksa tabii. Bazi Kuvasz kulupleri fildisi rengi denebilecek bu rengi de kabul etmesine ragmen bazilari sut beyaz'da israr eder. Akbaş icin secenek bize kalmistir.
İrk
icin pigmentasyon buyuk onem tasir. Burun, dudaklar ve goz kenarlari siyah
olmalidir. Kahverengi kabul edilse de gelecek
uretimlerde
bu rengin daha da acilarak pembelesmesi mumkundur ve bu irkin calisma
kapasitesini olumsuz etkileyecek iki nedenden dolayi buyuk onem tasir. Birincisi
acik alanda direkt gunes altinda calisan bir kopek olarak isigin siyah goz
kenarlari tarafindan emilip iceri yansitilmamasi dolayisiyla gozlerde sulanma
olmamasi gerekmektedir. Gunes yanigi yine bu bolgelerde kopegin genel sagligini
negatif etkileyecektir. İkinci ve irkin geneli icin daha da onemli konu ise
beyaz hayvanlarda ozellikle de pigmentasyon zayifliginin sagirlik gibi kalitsal
hastaliklara karsi kopegi savunmasiz birakmasidir. Sagirlikla basi dertte olan
tum beyaz kopek irklari (Dalmacyali, Beyaz West Highland Terrier, Bull Terrier,
Avustralya Coban Kopegi gibi) bu konuda secici bir uretimle dikkat etmek
zorundadirlar. Her ne kadar simdiye kadar sagir bir Akbaş duymadiksa da
dikkatsiz beyaz kopek uretimleri bu tatsiz sonucla bizi tanistirabilir.
Doga'nin beyaz kurk ve siyah pigmentasyonla
Kutup Kurdu'na sagladigi avantaj Akbaş'da da korunmalidir.
Turkiye’de koylerde az da olsa bulunabilen Akbaşlar ne yazik ki bir Kangal Kopegi’ne kiyasla oldukca bakimsiz ve kucuk yapidalar. Bunu Bati Anadolu’nun Dogu ve İc Anadolu kadar kucukbas hayvancilik acisinan degismeden kalmamasina baglayabiliriz. Surulerin azalmasinin son yillarda Sivas/Kangal’da iyi kalitedeki kopeklerin azalmasina neden oldugu gibi benzer bir bozulma yillar once hizla sanayilesen Bati bolgelerimizde yasanmis olmali. Bu nedenle genel kalitelerinin dustugu soylenebilir. Ozellikle de disilerin bakildiginda alelade beyaz bir kopekten farki olmadigi gozlenmekte. Selcuk Universitesi Veteriner Fakultesi Yrd. Doc. Cafer Tepeli ile yaptigimiz gorusmelerde irkin bir zamanlar yaygin bulundugu Eskisehir, Polatli, Sivrihisar bolgelerinde universitelerindeki uretimlerini devam ettirmek icin kullanmak amaciyla aradiklari yeni damizliklari gitgide daha guclukle bulduklarini uzulerek soylemektedir.
Bugune kadar sadece cok sinirli bir kac meraklinin dikkatle korumaya calistigi Akbaş ortak bir bilincle gelecek 10 yilda anavatinda yurtdisinda uretilenleri kiskandiracak kaliteye yukselmesi sanildigi kadar guc degil olmayabilir.
İlker Unlu
5 Eylul 2003