Irk Standardinin Amaci ve Yazimi
Standartlarin ortaya cikisi
Irk standartlarinin yazilimi bir gereksinim sonucudur. Ozellikle de 19. yuzyilda orta sinifin kopek irklarina olan artan ilgisi, cesitli amaclarla kullanilan, artik belirli ve kendini tekrarlayan fiziksel ve davranissal ozelliklere sahip kopek guruplarini koruma isteginden yola cikmistir.
Ayni donemlere rastlayan kopek kuluplerinin kurulmasi, sanayilesme ile sehir ve kasabalarda ortaya cikan burjuva sinifinin bir irkin hamiligine soyunup uretimini ayni ilgiyi paylasanlarla bir araya geldigi toplantilarla koruma ve gelistirme amacli kararliliklari ile birbirini tamamlamistir. Bu gelismede onculugu, somurgelerinden aldigi ekonomik gucle kendi halkina hobilerine daha fazla zaman harcama imkani saglayabilmeyi basarmis İngiltere gelir.
Daha onceki caglarda cesitli ulkelerde kirsaldaki cobanlarin, ordudaki savascilarin, arenadaki kopek yetistiricilerin, avcilarin hatta soylularin belirli tipte kopekler yetistirildigi bilinmektedir. 19. yuzyilla birlikte kurulan kopek kulupleri gecmis yuzyillardan gelen bu kopek irklarini onlarin davranis ve gorunumlerini ayrintisiyla tanimlayan birer “irk standardi” yazarak korumayi amaclamislardir. Ozellikle de genetik alaninda ortaya cikarilmaya baslanan “ kalitimin sirlari” diger bilimsel gelismelerle tam da zamaninda irklarin modifikasyonu ve korunumu konusunda meraklilarina yardimci olmaya baslamistir. Boylelikle bir sonraki nesillere basariyla aktarilmasini amacladiklari irklar guvenceye alinmistir. Bu anlayisin bir baska sonucu da kisa zamanda yeni kopek irklarininda ortaya cikacabilecegi mujdesinin de verilmis olmasidir.
Bu surec icinde standartlar zaman zaman rafine edilerek irklarin daha populer gorunumleri ya da degisen zamanla irkin davranis bicimlerinde de secici uretimle modifikasyona gidilmistir.
Bu gun Rottweiler olarak anilan kopekler gecmis yuzyillarda geldikleri Almanya’nin “Rotweil” bolgesinde cesitli boy ve renklerde olmasina ragmen zamanla insanlar arasinda populerlesen siyah uzerine pas renkli ve iri kopekler irkin temel standardini olusturmus ve zamanla diger varyasyonlar ortadan kalmistir. Benzer baska bir ornek ise Doberman, Bulldog, İngiliz Mastif gibi is kopeklerinin yaninda Terrier grubundan onlarca irk modern sehir yasamina daha uysal ve uyumlu kopekler olarak adapte edilmislerdir. Yapilan: kolay saldirgan tepki vermeyen, sehir kalabaligini tolere edebilen; ancak hala irk ozelliklerini kaybetmemis kopeklerin damizlik olarak secilmesinden baska bir sey degildir.
Standardin gorevi
Standardin yazilimi konusunda akilda tutulmasi sart sadece tek bir kriter olmasi gerekir. Standardi ile tanimladigimiz kopek irki, ayrintilandirilmis bu standartla gercekten orijinal uretim amacini gerceklestirebilecek mi? Bu ozellikle de av, suru gudumu, suru bekciligi gibi dogru gorev aski ile fiziksel yeterliligin sart oldugu alanlar icin buyuk onem tasir. Bir irk standardi, kopegin hem nasil gorundugu hem de nasil davranmasi gerektigi konusunda detaylar icermelidir. Suru basinda sorumluluk almayan bir Çoban Kopeği ya da avla ilgilenmeyen bir av kopegi her ne kadar dis gorunumu dikkatle korunduysa da o artik baska bir kopektir.
Kopek yarismalari
Kopek yarismalari meraklilari icin buyuk onem ifade etse de irklarin sadece standartlarina ne kadar yakin oldugunu estetik acidan degerlendirmeye donusmus organizasyonlardir. Bir pointer kusa gitmese de sadece fiziksel guzelligi sonucu yilin en iyi pointer’i secilebilir. Bu nedenledir ki ozellikle de is kopeklerinin bir yarisma bir de saha varyasyonlari vardir. Yarismalar icin ozenle uretilen soylar iyi huylu ve fiziksel mukemmellik amaciyla yetistirilirler. Bunlardan iyi birer ev kopegi olur. Saha versiyonlari ise gorev yapabilecek fiziksel yeterlilige sahip; ancak guzel olmaktan cok dogru isi yapan is kopekleridir. Bu pek cok av kopeginde oldugu gibi, Alman Çoban Kopeği, Rottweiler gibi irklarda da benzer ayrim soz konusu olabilir. Sorumlulugunun bilincinde ureticiler ne sadece davranis ne de sadece guzellik uzerine gider. Onlar icin irk bir butun olark korunmalidir.
Calisma kapasitesinin korunumu
Birini ise almak isteseniz cok guzel; ama ona vereceginiz isi yapmaya yetecek motivasyon ve yetenekten mahrum birini mi yoksa kabul edilebilir fiziksel yeterlilige sahip olmasinin yani sira o is icin bicilmis kaftan birini mi secerdiniz? Bu nedenle irk standartlari yazilirken hem fiziksel hem de davranissal kriterlerin belirlenmesi buyuk onem tasir. Bir kac dakikada dis gorunumleri ve sahiplerinin yaninda etliye sutluye bulasmadan tek bir cizgide yuruyen kopeklere bakilarak degerlendirildiginde yarismalar uzun vadede irkin calisma kapasitesine ciddi bir tehdittir. Bu nedenle de is kopegi irk kulupleri kendi irklarinin orijinal gorevlerini sergileyebilecekleri calismalalarla bu yetenekleri korumayi amaclar.
Newfoundland severler irkin sudan insan kurtarma, buzlu sularda balikci aglarini kiyiya cekme gibi cesaret ve dayaniklilik iceren yeteneklerini korumak icin su ici aktiviteleri duzenleyen kuluplerden sadece birisidir. Terrier irklarina sahip kopek severler bir zamanlar tilki, porsuk ve kemirgen avinda korkusuzca kendini kanitlayan kopekleri icin benzer similasyonlar yaratip kopeklerinin cesaret ve kararlilik gerektiren gudulerini korumaya calisirlar. Bunlarin en unlusu Alman Coban Kopegi’nin calisma kapasitesini korumayi amaclayan “Shutszhund” dur. Artik cesitli irklarin test edildigi bir yarismaya donusmus bu egitim sistemi irkin bireylerine kulubu tarafindan uretilebilir onayi verilmeden once ileri itaat, iz surme ve koruma gibi asamalari iceren bir test sistemidir. Alman Çoban Kopeği’ni yuzyilimiza bu denli cok yonlu bir is kopegi yapan da bu disiplindir. Sadece guzel bireyler ureten kisiler, irkin dik kulakli anlamli bir yuzden fazla bir sey demek oldugunu anlayamamis sadece kopek satarak para kazanmak isteyen firsatcilardir.
Standardin yazimi
Standardi belirlerken bilimsel bir uzmanlik soz konusudur. Bunu basarmak icin tabii ki bir laboratuvara kapanmaya gerek yok. Bu yillarin verdigi tecrubeyle tamamen sezgisel olabilecegi gibi bilimin bize sundugu bilgilerle harmanlanarak daha etkin ve kalici bir hal de alabilir. Suru bekcilerini ele alalim. Kucuk bas hayvancilik gelenegiyle asirlar icinde yogrulan yetistirme yontemleri dogru suru bekcisi kopeklerin de secimi ve uretimle korunmasi konusunda da sehirlerdeki kutuphanelerden cok uzaktaki cobanlar tarafindan mukemmel olarak yapilmaktadir. İs gorebilirlik temel kriter oldugundan suruyle dolasamayacak, vahsi hayvanlara karsi duramayacak, insana karsi guvensizlik yaratan kopekler elden cikartilir. Geriye kalan kopeklerden muhtemelen de en guclulerinin uremesine izin verilir ve gerisini doganin kalitimsal yasalari devralir. Tabii ki burada bahsedilmeyen baska ayrintilar da olsa da temel yaklasim bir dag cobani icin baska ne olabilir ki? Ancak kopek irklari hobi ureticiler tarafindan yetistirilmeye baslandiginda o belirli irkin gorevini yerine getirmesi icin davranissal ve fiziksel olarak ne tur ozelliklere sahip oldugu iyi analiz edilmelidir. Yanlis yorumlar yanlis ozelliklerin korunmasina neden olabilir.
Neyseki hayvan davranisi konusunda uzun suredir guvenilir bilgilere sahibiz ve her hangi bir kopek irkindan bahsederken onu uretildigi gorevi yerine getirirken hangi gudulerle calistigini bilme ve bunu gerektiginde modife etme luksumuz var. Acaba inindeki porsuga dalan bir terrier bolgesel saldirganlik mi gosteriyor yoksa av gudusu ile mi saldiriyor? Bir Çoban Kopeğinin kurda gosterdigi saldirganlikla insana gosterecegi saldirganlik ayni midir? Peki ya fiziksel yapisi. Acaba bir su kopegini gorevini yerine getirmesi icin hangi iskelet ve kas sistemine ya da kurk yapisina sahip olmasi gerekir? Ya bir Çoban Kopeğinin? Bu kombinasyon nasil olmalidir? Ya aradaki duvarlar sandigimizdan daha saydam sa? Baktigimizda aldigimiz kriterler nedir? Sadece eklemelere mi bakiyoruz? Peki ya sirt cizgisi ya da kuyruk sokumunun eyimi? Dirseklerin yere olan acisi, ayaklarin tipi, omuz kemiginin ust kola olan acisi ve kalca kemikleriyle uyumuna ne demeli? Tum bunlar kopegin hareket yapisi acisindan bir seyler ifade ediyor. Diger irklarla karsilastirmali olarak bunlarin ne anlama geldigini ogrendigimizde bir irki da korurken neden bahsettigimiz konusunda daha gercekci temellere ulasabililiriz.
Ne olursa olsun unutulmamalidir ki irk standartlari ideal kopegi tanimlar; ancak mukemmel kopek henuz dogmamistir ve asla da dogmayacaktir. Ureticilerin amacladigi, o ideale en yakin kopege sahip olmaktir. Ote yandan eskilerin atlar icin soyledigi su sozu de unutmamak gerekir: “İyi at kotu renk olmaz.”
K9 Structure and Terminology 'den adapta edilmistir. (Edward M. Gilbert & Thelma R. Brown)
Ilker Unlu
Mart 2003